Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Άκουσα προ ημερών τον Κυριάκο Βελόπουλο, γνωστό πωλητή φαρμάκων για τη φαλάκρα που όμως δεν «έπιασαν» ούτε καν στον ίδιο, να διαβεβαιώνει πομπωδώς ότι αμέσως μόλις «νικήσει στις εκλογές», θα επεκτείνει τα χωρικά ύδατα της χώρας προς Ανατολάς στα 12 ναυτικά μίλια!
Εύλογα ο Τάκης Χατζής τον ρώτησε τι θα γίνει με το casus belli της Τουρκίας.
Ο Βελόπουλος απάντησε ότι αν υπάρξει αντίδραση από την Άγκυρα, εκείνος, ως «πρωθυπουργός της Ελλάδας», θα βυθίσει τα τουρκικά πλοία!!!
Πρόκειται για ακραία λαϊκιστική ψευδολογία (αν συνέβαινε τέτοια καταστροφή για την Ελλάδα, ο «πρωθυπουργός» Βελόπουλος δεν θα είχε προλάβει ούτε τη διαταγή να δώσει) που, όμως, κάποιοι την πιστεύουν!
Αυτό είναι το πρόβλημα, κάποιοι πιστεύουν ακόμα τέτοιες μπαρούφες!
Πίσω από τις αστειότητες Βελόπουλου, όμως, υπάρχει ένα πραγματικό πρόβλημα:
Για χρόνια συνηθίσαμε να περιγράφουμε την πολιτική σύγκρουση του 21ου αιώνα με ένα απλό δίπολο: Η δημοκρατία απέναντι στον αυταρχισμό.
Η Δύση από τη μία πλευρά, οι αυταρχικές δυνάμεις δεξιάς κι αριστεράς από την άλλη.
Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες απέναντι σε όσους αμφισβητούν τις εκλογές, τα δικαιώματα, την ανεξαρτησία των θεσμών και το κράτος δικαίου.
Μόνο που ο κόσμος που διαμορφώνεται σήμερα είναι πολύ πιο σύνθετος.
Ένα πρόσφατο άρθρο των Helmut K. Anheier, Edward L. Knudsen και Joseph C. Saraceno στο Project Syndicate θέτει ακριβώς αυτή την αμφιβολία: ο κόσμος δεν συγκλίνει ούτε προς τη φιλελεύθερη δημοκρατία ούτε παρασύρεται απλώς από ένα ενιαίο αυταρχικό κύμα.
Η πραγματική μάχη του 21ου αιώνα θα κριθεί από κάτι πολύ λιγότερο θεαματικό: από την ικανότητα των δημοκρατικών θεσμών να παραμένουν υπόλογοι, λειτουργικοί και αποτελεσματικοί.
Το μεγάλο πρόβλημα της δημοκρατίας σήμερα δεν είναι ότι υπάρχουν άνθρωποι που θέλουν περισσότερο αυταρχισμό.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Είναι ότι υπάρχουν όλο και περισσότεροι πολίτες που αναρωτιούνται αν η δημοκρατία μπορεί ακόμη να λύσει τα προβλήματά τους.
Η Ουγγαρία είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η πολιτική ανατροπή του Απριλίου, όταν οι Ούγγροι ψηφοφόροι έβαλαν τέλος στη δεκαεξάχρονη κυριαρχία του Βίκτορ Όρμπαν, παρά τον έλεγχο που είχε ασκήσει το κόμμα του Fidesz πάνω στα μέσα ενημέρωσης και παρά την προσπάθεια οικοδόμησης ενός μοντέλου που ο ίδιος ο Όρμπαν είχε αποκαλέσει «ανελεύθερη δημοκρατία», αποτελεί κομβικό γεγονός.
Η νίκη του Πέτερ Μαγιάρ και του Tisza έδειξε ότι ακόμη και ένα βαθιά εδραιωμένο πολιτικό σύστημα μπορεί να ανατραπεί μέσω της κάλπης.
Το μάθημα όμως δεν είναι ότι «η δημοκρατία νίκησε».
Το πραγματικό μάθημα είναι κάτι πιο ενδιαφέρον: Ότι η δημοκρατία πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει ότι μπορεί να λειτουργεί.
Το νέο παγκόσμιο ρήγμα
Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η υπεροχή της φιλελεύθερης δημοκρατίας στηριζόταν σε μια σχετικά απλή υπόθεση.
Οι δημοκρατίες ήταν ελεύθερες και, σε γενικές γραμμές, πλουσιότερες, πιο σταθερές και περισσότερο ικανές να παράγουν ευημερία.
Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, αυτή η υπόθεση απέκτησε σχεδόν χαρακτήρα ιστορικής βεβαιότητας.
Σήμερα όμως η σχέση αυτή έχει γίνει πολύ πιο ασταθής.
Οι πολίτες δεν συγκρίνουν πλέον μόνο ελευθερία με καταπίεση.
Συγκρίνουν κυβερνήσεις ως προς την ταχύτητα, την αποτελεσματικότητα, την ασφάλεια, το κόστος ζωής, τις υποδομές, την τεχνολογική πρόοδο.
Ένα αυταρχικό καθεστώς μπορεί να πάρει μια απόφαση γρήγορα.
Μπορεί να κατασκευάσει ένα έργο χωρίς να περάσει από δεκάδες επίπεδα διαβούλευσης.
Μπορεί να επιβάλει μια στρατηγική τεχνολογικής ανάπτυξης χωρίς να χρειάζεται να διαπραγματευτεί με κοινωνικές ομάδες, αντιπολίτευση, δικαστήρια και μέσα ενημέρωσης.
Η δημοκρατία έχει ένα πολύ μεγαλύτερο πλεονέκτημα: μπορεί να διορθώνει τα λάθη της.
Αλλά αυτό το πλεονέκτημα έχει αξία μόνο όταν πράγματι διορθώνει τα λάθη της.
Εάν η δημοκρατική διαδικασία μετατρέπεται σε ατέρμονη αδυναμία λήψης αποφάσεων, τότε το ίδιο το θεσμικό της πλεονέκτημα αρχίζει να εμφανίζεται στον πολίτη ως μειονέκτημα.
Αυτή η παρατήρηση, εξηγεί μεγάλο μέρος της σημερινής πολιτικής αναταραχής στη Δύση.
Ο πολίτης δεν ζητά λιγότερη δημοκρατία.
Ζητά περισσότερη αποτελεσματικότητα μέσα στη δημοκρατία.
Η συζήτηση για την άνοδο του λαϊκισμού συχνά γίνεται με όρους πολιτισμικού πανικού.
Οι λαϊκιστές παρουσιάζονται ως απειλή για τους θεσμούς και, σε αρκετές περιπτώσεις, πράγματι είναι.
Όμως υπάρχει ένα ερώτημα που η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν μπορεί να αποφύγει: γιατί βρίσκουν ακροατήριο;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στη δημαγωγία.
Βρίσκεται και στην απογοήτευση, δικαιολογημένη ή όχι, πάντως υφιστάμενη.
Όταν ένας πολίτης βλέπει ότι το κράτος αργεί να λύσει ένα πρόβλημα, ότι οι δημόσιες υπηρεσίες υπολειτουργούν, ότι η στέγαση γίνεται απρόσιτη, ότι η μετανάστευση δεν διαχειρίζεται αποτελεσματικά, ότι η ενεργειακή μετάβαση αυξάνει το κόστος χωρίς να προσφέρει άμεσα ορατά οφέλη ή ότι η τεχνολογική αλλαγή προχωρά ταχύτερα από την πολιτική, είναι φυσικό να αναζητήσει μια πολιτική δύναμη που υπόσχεται να «τελειώνει με όλα αυτά».
Εδώ βρίσκεται ο πραγματικός πειρασμός του αυταρχισμού.
Δεν είναι μόνο η επιθυμία για έναν ισχυρό ηγέτη.
Είναι η επιθυμία για ένα κράτος που λειτουργεί.
Η Ευρώπη ειδικά βρίσκεται μπροστά σε αυτό το δίλημμα.
Έχει οικοδομήσει ένα εξαιρετικά σύνθετο σύστημα κανόνων, θεσμών και ελέγχων.
Αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Ταυτόχρονα όμως, όσο πιο σύνθετο γίνεται το σύστημα, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος ο πολίτης να βλέπει τους θεσμούς ως μηχανισμούς που παράγουν διαδικασίες αντί για αποτελέσματα.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η εγκατάλειψη των θεσμών.
Πρέπει να είναι η μεταρρύθμισή τους.
Και εδώ η Ελλάδα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Γιατί η ελληνική εμπειρία δείχνει ότι το πραγματικό στοίχημα της δημοκρατίας δεν είναι μόνο η εναλλαγή κυβερνήσεων.
Είναι η ποιότητα του κράτους.
Η Ελλάδα έχει κάνει τεράστια βήματα τα τελευταία χρόνια στην ψηφιοποίηση του Δημοσίου, στις ηλεκτρονικές υπηρεσίες και στη χρήση της τεχνολογίας.
Ακριβώς γι' αυτό μπορεί να αποτελέσει ένα ενδιαφέρον ευρωπαϊκό παράδειγμα: όταν η τεχνολογία χρησιμοποιείται για να μειώσει την απόσταση ανάμεσα στον πολίτη και το κράτος, η δημοκρατία γίνεται πιο αποτελεσματική χωρίς να γίνεται λιγότερο δημοκρατική.
Αυτό είναι το μοντέλο που χρειάζεται η Ευρώπη.
Όχι περισσότερος αυταρχισμός για να αποκτήσει το κράτος ταχύτητα.
Περισσότερη ταχύτητα ώστε η δημοκρατία να αποδείξει την αξία της.
Και εδώ εμφανίζεται ένας ακόμη παράγοντας που οι σημερινές δημοκρατίες δεν μπορούν να αγνοήσουν: η τεχνητή νοημοσύνη.
Η AI ήδη αλλάζει δραματικά την ικανότητα των κρατών να συλλέγουν πληροφορίες, να προβλέπουν προβλήματα, να παρέχουν υπηρεσίες και να λαμβάνουν αποφάσεις.
Το ερώτημα δεν θα είναι επομένως μόνο ποιος έχει την καλύτερη τεχνολογία.
Θα είναι ποιος μπορεί να συνδυάσει την τεχνολογική ισχύ με τη δημοκρατική λογοδοσία.
Εκεί ίσως βρίσκεται η μεγάλη ιστορική ευκαιρία της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Τα αυταρχικά συστήματα έχουν το πλεονέκτημα της συγκέντρωσης ισχύος.
Οι δημοκρατίες έχουν το πλεονέκτημα της διόρθωσης.
Η AI μπορεί να κάνει τις δημοκρατίες πολύ πιο αποτελεσματικές, χωρίς να χρειάζεται να τις κάνει αυταρχικές.
Αυτό όμως προϋποθέτει κάτι που είναι πολύ δυσκολότερο από την αγορά νέας τεχνολογίας: θεσμική αυτοπεποίθηση.
Οι δημοκρατίες πρέπει να πάψουν να θεωρούν την αποτελεσματικότητα ύποπτη και την ταχύτητα αντιδημοκρατική.
Η δημοκρατία τελικά μετριέται από το αν οι αποφάσεις της μπορούν να ελεγχθούν, να αμφισβητηθούν και τελικά να διορθωθούν.
Αυτό είναι το πραγματικό της πλεονέκτημα.
Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο μήνυμα της σημερινής παγκόσμιας αναμέτρησης.
Ο 21ος αιώνας θα χωριστεί ανάμεσα σε πολιτικά συστήματα που μπορούν να προσαρμόζονται και σε εκείνα που δεν μπορούν.
Η δημοκρατία έχει ένα τεράστιο ιστορικό πλεονέκτημα: επιτρέπει την ειρηνική αλλαγή εξουσίας, την ελεύθερη κριτική, την κοινωνική διόρθωση και την πολιτική ανανέωση.
Αλλά αυτά τα πλεονεκτήματα πρέπει να μεταφράζονται σε καθημερινή εμπειρία.
Ο πολίτης πρέπει να βλέπει ότι η ψήφος του αλλάζει κάτι.
Ότι το κράτος τον ακούει.
Ότι οι θεσμοί λειτουργούν.
Ότι οι κυβερνήσεις λογοδοτούν.
Ότι η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο.
Ότι η δημοκρατία μπορεί να προστατεύει την ελευθερία και ταυτόχρονα να παράγει αποτελέσματα.
Αυτό είναι ίσως το πραγματικό νέο ρήγμα της παγκόσμιας πολιτικής.
Και γι' αυτό η μεγάλη μάχη των επόμενων δεκαετιών θα είναι μεταξύ λειτουργικής δημοκρατίας και δυσλειτουργικής δημοκρατίας.
Η πρώτη μπορεί να κερδίσει τον 21ο αιώνα.
Η δεύτερη θα αναγκάζεται διαρκώς να απολογείται γιατί δεν μπορεί να κάνει αυτό που υπόσχεται.
Και τότε η δημοκρατία θα κινδυνεύει όχι επειδή οι πολίτες έπαψαν να αγαπούν την ελευθερία, αλλά επειδή άρχισαν να αμφιβάλλουν για την ικανότητα των ελεύθερων κοινωνιών να κυβερνήσουν τον εαυτό τους.
Και κάπου εκεί θα αρχίσουν να ελπίζουν και οι λογής- λογής Βελόπουλοι, ότι θα γίνουν πρωθυπουργοί και θα κηρύξουν τον πόλεμο εναντίον της Τουρκίας…-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Παρθενών είναι ενιαίο έργο τέχνης
Ελλάδα, ισότητα και Δημοκρατία: Αναζητώντας τη χρυσή τομή
Το πρώτο διάγγελμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή στις 24 Ιουλίου (video)
Να τελειώνουμε με τους εκφασισμένους ψευτοσυντηρητικούς
Κορνήλιος Καστοριάδης: «Είμαστε ανεύθυνοι για την ιστορία μας;»
Τι σημαίνει η τεράστια επιτυχία της Οδύσσειας;
Λαϊκισμός, η Λερναία Ύδρα της σύγχρονης Δημοκρατίας
Πώς η ευρωπαϊκή ακροδεξιά αλλάζει πρόσωπο, χωρίς να αλλάζει στόχο
Η Αριστερά ήταν και παραμένει σταλινική
Πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή γίνεται παγκόσμιος οικονομικός πόλεμος
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...