Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Υπάρχει κάτι σχεδόν ειρωνικό στην επίθεση που δέχθηκε η νέα «Οδύσσεια» του Christopher Nolan από ένα τμήμα της ελληνικής παλαιοδεξιάς.
Οι άνθρωποι που αυτοπαρουσιάζονται ως υπερασπιστές του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού βρέθηκαν να διαμαρτύρονται επειδή μια σύγχρονη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» δεν ανταποκρίνεται στην εικόνα που έχουν οι ίδιοι για τον Όμηρο.
Κεντρικός στόχος υπήρξε η επιλογή της Lupita Nyong'o ως Ελένης της Τροίας.
Άλλοι διαμαρτυρήθηκαν για ιστορικές ανακρίβειες στα κοστούμια και στον οπλισμό.
Ορισμένοι έφτασαν να παρουσιάσουν την ταινία ως προϊόν μιας υποτιθέμενης «woke» ατζέντας.
Ο Elon Musk υπήρξε ίσως ο πιο θορυβώδης διεθνής επικριτής, χαρακτηρίζοντας τον Nolan ακόμη και «anti-White racist».
Στην Ελλάδα υπήρξε ανάλογη διαδικτυακή αντίδραση, κυρίως γύρω από το casting της Ελένης.
Κι όμως, όταν οι Έλληνες είδαν τελικά την ταινία στις αίθουσες, η εικόνα ήταν πολύ διαφορετική: η υποδοχή υπήρξε στην πλειονότητά της ενθουσιώδης.
Για πολλούς θεατές, η παγκόσμια παραγωγή του Nolan ήταν ένας τρόπος να ξαναβρεθεί η «Οδύσσεια» στο κέντρο της παγκόσμιας πολιτιστικής συζήτησης.
Αυτό έχει τεράστια σημασία.
Γιατί ίσως η παλαιοδεξιά έκανε (κι εδώ…)ένα θεμελιώδες λάθος.
Προσπάθησε να προστατεύσει την Οδύσσεια από τον κόσμο, ενώ η Οδύσσεια είναι ένα έργο για τον κόσμο.
Ο Οδυσσέας είναι ο άνθρωπος που φεύγει από την πατρίδα του και περιπλανιέται σε άγνωστους τόπους.
Συναντά ανθρώπους διαφορετικούς από τον ίδιο.
Συναντά άλλους πολιτισμούς.
Συναντά θεούς.
Συναντά τέρατα.
Συναντά ανθρώπους που τον φιλοξενούν και ανθρώπους που τον καταστρέφουν.
Και σχεδόν σε κάθε σταθμό του ταξιδιού του δοκιμάζεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: Τι κάνουμε όταν ο ξένος εμφανίζεται στην πόρτα μας;
Αυτό είναι η ξενία, η φιλοξενία.
Η ξενία, η αρχαία ελληνική αντίληψη της φιλοξενίας και των υποχρεώσεων απέναντι στον ξένο, αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις κανόνες της ομηρικής κοινωνίας.
Ο Guardian, μάλιστα, επισημαίνει εύστοχα ότι στον κόσμο της «Οδύσσειας» εκείνοι που παραβιάζουν τον «νόμο του Δία» τιμωρούνται, ενώ εκείνοι που τον τηρούν, όπως ο Τηλέμαχος, ανταμείβονται.
Αυτό σημαίνει ότι ο Όμηρος δεν έγραψε ένα έπος φοβισμένο απέναντι στον ξένο.
Έγραψε ένα έπος που θέτει κανόνες για τη συνάντηση με τον ξένο.
Η διαφορά είναι τεράστια, καθοριστική, θεμελιώδης.
Ο ξένος δεν είναι αυτομάτως εχθρός.
Ούτε είναι αυτομάτως φίλος.
Είναι ένας άνθρωπος απέναντι στον οποίο υπάρχει ένας πολιτισμικός κανόνας.
Τον υποδέχεσαι.
Τον προστατεύεις.
Τον φιλοξενείς.
Του προσφέρεις τροφή και ανάπαυση.
Και ύστερα μαθαίνεις ποιος είναι.
Η σειρά αυτή έχει τεράστια πολιτισμική σημασία.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Πρώτα αναγνωρίζεις την ανθρώπινη υπόσταση του άλλου.
Μετά εξετάζεις τη σχέση σου μαζί του.
Αυτό είναι πολύ μακριά από τη φοβική αντίληψη της παλαιοδεξιάς του Σαμαρά, του Βελόπουλου και των ομοίων τους.
Γιατί ο φοβισμένος άνθρωπος κάνει ακριβώς το αντίθετο.
Βλέπει πρώτα τη διαφορά.
Και από τη διαφορά συμπεραίνει την απειλή.
Βλέπει το χρώμα.
Το όνομα.
Την καταγωγή.
Τη γλώσσα.
Τη θρησκεία.
Και πριν ακόμη γνωρίσει τον άνθρωπο, έχει ήδη αποφασίσει τι πρέπει να φοβάται.
Αυτό όμως δεν είναι ομηρικό.
Είναι απλώς μικρό.
Και η «Οδύσσεια» είναι ένα έργο πολύ μεγαλύτερο από αυτή τη μικρότητα.
Ο Οδυσσέας είναι διαρκώς ο Άλλος.
Στους Κίκονες είναι εισβολέας.
Στη χώρα των Λωτοφάγων είναι ξένος.
Στο νησί του Αιόλου είναι φιλοξενούμενος.
Στους Λαιστρυγόνες είναι ανεπιθύμητος.
Στην Κίρκη είναι άγνωστος.
Στον Κάτω Κόσμο είναι ζωντανός ανάμεσα στους νεκρούς.
Στους Φαίακες είναι ένας ναυαγός.
Και στην Ιθάκη επιστρέφει μεταμφιεσμένος σε ένα γέρο ξένο.
Ο μεγαλύτερος Έλληνας ήρωας της δυτικής λογοτεχνίας περνά μεγάλο μέρος της ζωής του ως ξένος.
Αυτό από μόνο του θα έπρεπε να αρκεί για να μας κάνει προσεκτικούς απέναντι σε κάθε προσπάθεια να μετατρέψουμε την ελληνική ταυτότητα σε κλειστό φρούριο.
Η Οδύσσεια δεν είναι το έπος του ανθρώπου που μένει σπίτι του.
Είναι το έπος του ανθρώπου που φεύγει.
Και επιστρέφει διαφορετικός.
Ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει στην Ιθάκη όπως έφυγε.
Έχει γνωρίσει τον κόσμο.
Έχει χάσει τους συντρόφους του.
Έχει νικήσει και έχει ηττηθεί.
Έχει αγαπήσει.
Έχει πενθήσει.
Έχει εξαπατήσει και έχει εξαπατηθεί.
Έχει δει πολιτισμούς και τέρατα, «…πολλών δ’ ανθρώπων είδεν άστεα και νόον έγνω…».
Έχει μάθει ότι ο κόσμος είναι πολύ μεγαλύτερος από την πατρίδα του.
Και αυτό είναι το βαθύτερο μήνυμα της «Οδύσσειας».
Για να γνωρίσεις πραγματικά την πατρίδα σου, πρέπει κάποτε να βγεις από αυτήν.
Αυτό είναι το σημείο όπου η παλαιοδεξιά βρίσκεται στον αντίποδα του μεγαλείου του Ομήρου.
Η παλαιοδεξιά έχει μια πολύ συγκεκριμένη αντίληψη της παράδοσης.
Θέλει την παράδοση ακίνητη.
Αναλλοίωτη.
Προστατευμένη από κάθε ξένη επιρροή.
Σαν ένα έκθεμα σε μουσείο.
Ο Όμηρος όμως δεν είναι μουσείο.
Είναι ζωντανός επειδή κάθε εποχή τον ξαναδιαβάζει.
Οι αρχαίοι Έλληνες οι ίδιοι επανέγραφαν τους μύθους τους.
Οι τραγικοί ποιητές πήραν τις ομηρικές ιστορίες και τις μετέτρεψαν σε κάτι άλλο.
Ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης δεν αντιμετώπισαν την παράδοση ως ιερό αντικείμενο που απαγορεύεται να αγγίξει κανείς.
Την πήραν στα χέρια τους και τη ρώτησαν ξανά.
Ο Σοφοκλής έγραψε μια διαφορετική Αντιγόνη.
Ο Ευριπίδης μια διαφορετική Ελένη.
Οι Ρωμαίοι ξαναδιάβασαν τους Έλληνες.
Η Αναγέννηση ξαναδιάβασε τους αρχαίους.
Ο 19ος αιώνας τους ξαναδιάβασε.
Ο 20ός αιώνας το ίδιο.
Και τώρα ο Nolan κάνει κάτι απολύτως φυσιολογικό για την ιστορία του ευρωπαϊκού πολιτισμού: ξαναδιαβάζει τον Όμηρο.
Δεν μας παραδίδει την «Οδύσσεια» του 8ου αιώνα π.Χ.
Μας παραδίδει την «Οδύσσεια» του 21ου αιώνα.
Και αυτή ακριβώς είναι η δύναμη ενός μεγάλου έργου.
Δεν χρειάζεται να μείνει ίδιο για να παραμείνει αληθινό.
Χρειάζεται να μπορεί να συνομιλεί με διαφορετικές εποχές.
Η παλαιοδεξιά, αντίθετα, φοβάται τη συνομιλία.
Φοβάται μήπως η Ελλάδα χάσει κάτι αν ο Όμηρος διαβαστεί από έναν Αμερικανό σκηνοθέτη.
Φοβάται μήπως η Ελένη εμφανιστεί με διαφορετικό πρόσωπο.
Φοβάται μήπως μια κινηματογραφική παραγωγή αλλάξει κάποιες λεπτομέρειες.
Φοβάται, τελικά, μήπως ο ελληνικός πολιτισμός πάψει να είναι αποκλειστικά δικός μας.
Μα αυτό είναι ακριβώς το αντίθετο από την ιστορική πραγματικότητα.
Ο ελληνικός πολιτισμός έγινε παγκόσμιος επειδή ταξίδεψε.
Ο Πλάτων ταξίδεψε πολύ πέρα από την Αθήνα.
Ο Αριστοτέλης πέρασε στη ρωμαϊκή, αραβική και ευρωπαϊκή διανόηση.
Ο Όμηρος μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες.
Η ελληνική τραγωδία έγινε παγκόσμιο θέατρο.
Η δημοκρατία έγινε παγκόσμια πολιτική ιδέα.
Αν θέλουμε να κρατήσουμε τον Όμηρο αποκλειστικά «δικό μας», ουσιαστικά μικραίνουμε τον ίδιο τον πολιτισμό που υποτίθεται ότι υπερασπιζόμαστε.
Και υπάρχει ακόμη κάτι βαθύτερο.
Η ίδια η ελληνική αρχαιότητα δεν υπήρξε ένας απομονωμένος κόσμος.
Το Αιγαίο ήταν χώρος εμπορίου, μετακίνησης και ανταλλαγών.
Οι Έλληνες γνώρισαν την Αίγυπτο, την Ανατολή, τους Φοίνικες, τους Πέρσες, τους λαούς της Μεσογείου.
Η ελληνική σκέψη αναπτύχθηκε μέσα σε έναν κόσμο επαφών.
Η Ελλάδα δεν έγινε Ελλάδα κλείνοντας τις πόρτες.
Έγινε Ελλάδα επειδή μπορούσε να δέχεται, να μετασχηματίζει και να δημιουργεί.
Αυτό ακριβώς κάνει ο πολιτισμός.
Δεν είναι αποθήκη.
Είναι εργαστήριο.
Και ο Όμηρος είναι ένα από τα μεγαλύτερα εργαστήρια της ανθρωπότητας.
Γι' αυτό η επίθεση στην ταινία του Nolan για το casting της Ελένης αποκαλύπτει τελικά κάτι περισσότερο από μια διαφωνία για μια κινηματογραφική επιλογή.
Αποκαλύπτει μια βαθύτερη δυσπιστία απέναντι στον κόσμο.
Την ανάγκη κάποιων ανθρώπων να αποφασίσουν ποιος δικαιούται να αγγίζει τον ελληνικό πολιτισμό.
Ποιος δικαιούται να υποδυθεί έναν Έλληνα ήρωα.
Ποιος δικαιούται να ερμηνεύσει τον Όμηρο.
Ποιος δικαιούται να μιλήσει για την Ελλάδα.
Αυτό είναι μια μορφή φοβικής πολιτισμικής περιχαράκωσης.
Και είναι βαθιά αντιφατικό.
Γιατί ο ελληνικός πολιτισμός δεν έγινε μεγάλος επειδή φοβόταν τους άλλους.
Έγινε μεγάλος επειδή δεν φοβόταν να συνομιλήσει μαζί τους.
Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της ξενίας.
Ο άλλος δεν αποτελεί μόνο κίνδυνο.
Αποτελεί και δυνατότητα.
Ο ξένος μπορεί να γίνει φίλος.
Ο άγνωστος μπορεί να γίνει σύμμαχος.
Ο επισκέπτης μπορεί να γίνει φορέας μιας νέας ιδέας.
Ο ταξιδιώτης μπορεί να φέρει μαζί του κάτι που δεν γνωρίζαμε.
Και η κοινωνία που έχει αυτοπεποίθηση δεν φοβάται αυτή τη συνάντηση.
Την αξιοποιεί.
Αυτό είναι το αντίθετο της ξενοφοβίας.
Και είναι επίσης το αντίθετο της μιζέριας.
Γιατί η ξενοφοβία είναι, στην τελική της μορφή, ένας φόβος απέναντι στη ζωή.
Φόβος για το άγνωστο.
Φόβος για την αλλαγή.
Φόβος για την επαφή.
Φόβος ότι αν επιτρέψουμε σε κάτι ξένο να μας αγγίξει, θα πάψουμε να είμαστε αυτό που είμαστε.
Ο μεγάλος πολιτισμός σκέφτεται διαφορετικά.
Ξέρει ποιος είναι.
Γι' αυτό μπορεί να ανοίξει την πόρτα.
Η πραγματική ελληνική αυτοπεποίθηση δεν χρειάζεται τείχη γύρω από τον Όμηρο.
Ούτε αστυνομία πολιτιστικής καθαρότητας.
Ούτε πιστοποιητικά ελληνικότητας για όσους θέλουν να ερμηνεύσουν την ελληνική κληρονομιά.
Χρειάζεται κάτι πολύ απλούστερο: να γνωρίζουμε τόσο καλά τον Όμηρο, ώστε να μη φοβόμαστε κανέναν που θέλει να τον διαβάσει.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη ήττα της παλαιοδεξιάς απέναντι στην «Οδύσσεια».
Δεν κατάλαβε ότι το έργο που προσπαθεί να προστατεύσει είναι πολύ πιο ανοιχτό, πολύ πιο κοσμοπολίτικο και πολύ πιο γενναιόδωρο από την ίδια.
Ο Οδυσσέας δεν φοβήθηκε τον κόσμο.
Τον διέσχισε.
Και όταν επέστρεψε στην Ιθάκη, κουβαλούσε μέσα του όσα είχε μάθει από αυτόν.
Αυτός είναι ο ελληνικός πολιτισμός στην καλύτερη εκδοχή του.
Να έχεις ρίζες χωρίς να φοβάσαι τα ταξίδια.
Να ξέρεις από πού έρχεσαι χωρίς να θεωρείς εχθρό όποιον έρχεται από αλλού.
Να αγαπάς την πατρίδα χωρίς να χρειάζεται να μικρύνεις τον κόσμο.
Να υπερασπίζεσαι την παράδοση επιτρέποντάς της να αναπνέει.
Και να μπορείς να κοιτάξεις έναν ξένο στην πόρτα σου και, πριν ρωτήσεις ποιος είναι, να του προσφέρεις έναν τόπο να καθίσει.
Αυτό το λέει ο Όμηρος.
Ξενία.
Και ίσως γι' αυτό η «Οδύσσεια» εξακολουθεί να είναι τόσο μεγάλη.
Επειδή μας θυμίζει κάτι που η φοβισμένη πολιτική ξεχνά: ο πολιτισμός δεν μεγαλώνει όταν κλείνει τις πόρτες του.
Μεγαλώνει όταν είναι αρκετά σίγουρος για τον εαυτό του ώστε να τις ανοίγει.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Παρθενών είναι ενιαίο έργο τέχνης
Ελλάδα, ισότητα και Δημοκρατία: Αναζητώντας τη χρυσή τομή
Το πρώτο διάγγελμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή στις 24 Ιουλίου (video)
Να τελειώνουμε με τους εκφασισμένους ψευτοσυντηρητικούς
Κορνήλιος Καστοριάδης: «Είμαστε ανεύθυνοι για την ιστορία μας;»
Τι σημαίνει η τεράστια επιτυχία της Οδύσσειας;
Λαϊκισμός, η Λερναία Ύδρα της σύγχρονης Δημοκρατίας
Πώς η ευρωπαϊκή ακροδεξιά αλλάζει πρόσωπο, χωρίς να αλλάζει στόχο
Η Αριστερά ήταν και παραμένει σταλινική
Πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή γίνεται παγκόσμιος οικονομικός πόλεμος
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...