Γράφει ο Ευγένιος
Η μεγάλη συμβολή του Ρενέ Ντεκάρτ (Καρτέσιου) στη νεότερη φιλοσοφία δεν βρίσκεται μόνο σε μία συγκεκριμένη θεωρία του για τον κόσμο.
Βρίσκεται κυρίως στη μέθοδο.
Στο έργο του Λόγος περί της Μεθόδου, που δημοσιεύθηκε το 1637, ο Καρτέσιος επιχείρησε να θέσει ένα θεμελιώδες ερώτημα: πώς μπορούμε να γνωρίζουμε ότι αυτό που θεωρούμε αληθινό είναι πράγματι αληθινό;
Το ερώτημα φαίνεται απλό.
Στην πραγματικότητα, βρίσκεται στην καρδιά ολόκληρης της νεότερης επιστήμης.
Η εποχή του Καρτέσιου κληρονόμησε έναν κόσμο στον οποίο η γνώση ήταν ακόμη βαθιά συνδεδεμένη με την αρχαία φιλοσοφία, τη θεολογία και την αυθεντία των παλαιότερων.
Η Ευρώπη όμως είχε ήδη αρχίσει να αλλάζει.
Η παρατήρηση του ουρανού, η ανάπτυξη των μαθηματικών, οι νέες ανακαλύψεις και η σταδιακή αμφισβήτηση παλαιών βεβαιοτήτων δημιουργούσαν την ανάγκη για έναν διαφορετικό τρόπο αναζήτησης της αλήθειας.
Ο Καρτέσιος θέλησε να βρει αυτή τη νέα βάση.
Για εκείνον, η επιστήμη δεν μπορούσε να στηρίζεται απλώς σε όσα μας φαίνονται αληθινά ή σε όσα έχουν υποστηριχθεί από αυθεντίες.
Έπρεπε να υπάρχει μέθοδος.
Ένας τρόπος σκέψης που θα επέτρεπε στον άνθρωπο να ξεχωρίζει τη βεβαιότητα από την υπόθεση, τη γνώση από την εντύπωση.
Η περίφημη καρτεσιανή αμφιβολία ξεκινά ακριβώς από εκεί.
Ο φιλόσοφος αποφασίζει να αμφισβητήσει όσα μπορούν να αμφισβητηθούν, όχι επειδή πιστεύει ότι τίποτε δεν είναι αληθινό, αλλά επειδή θέλει να ανακαλύψει τι δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.
Και έτσι φτάνει στο περίφημο cogito: «σκέφτομαι, άρα υπάρχω».
Η σκέψη γίνεται το πρώτο ασφαλές σημείο εκκίνησης.
Όμως ο Καρτέσιος δεν μένει εκεί.
Η μέθοδος που προτείνει για τη γνώση του φυσικού κόσμου συνδέεται με τη συστηματική παρατήρηση και την αναζήτηση των νόμων που διέπουν τα φαινόμενα.
Και εδώ αρχίζει μια από τις σημαντικότερες μεταβάσεις στην ιστορία της επιστήμης.
Η γνώση πρέπει να βγει από τα βιβλία και να κοιτάξει τον κόσμο
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα από την Οπτική του Καρτέσιου.
Ο φιλόσοφος δεν αρκείται σε μια θεωρητική περιγραφή της όρασης.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Προτείνει ένα πείραμα με το μάτι ενός βοδιού.
Αφαιρεί προσεκτικά ένα τμήμα του πίσω μέρους του ματιού και παρατηρεί την εικόνα που σχηματίζεται πάνω στο υπόλοιπο τμήμα.
Η σημασία του πειράματος δεν βρίσκεται μόνο στο συγκεκριμένο εύρημα.
Βρίσκεται στη στάση απέναντι στη γνώση.
Ο ερευνητής δεν λέει απλώς «έτσι πρέπει να λειτουργεί η όραση».
Δημιουργεί μια συνθήκη στην οποία μπορεί να παρατηρήσει τι πραγματικά συμβαίνει.
Η επιστήμη αρχίζει να αποκτά μια νέα γλώσσα: παρατήρηση, υπόθεση, πείραμα, έλεγχος, συμπέρασμα.
Και αυτή η αλλαγή είναι τεράστια.
Ο κόσμος δεν είναι πλέον μόνο κάτι που ερμηνεύουμε.
Είναι κάτι που μπορούμε να εξετάσουμε συστηματικά.
Η μεγάλη ελληνική κληρονομιά
Θα ήταν ιστορικά άδικο να παρουσιάσουμε τη γέννηση της νεότερης επιστήμης σαν να ξεκίνησε από το μηδέν τον 17ο αιώνα.
Η αρχαία ελληνική σκέψη είχε ήδη θέσει μερικά από τα πιο θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με τη φύση, τη γνώση και την απόδειξη.
Ο Θαλής ο Μιλήσιος αναζητούσε φυσικές εξηγήσεις για τον κόσμο αντί να καταφεύγει αποκλειστικά στη μυθολογική ερμηνεία.
Ο Δημόκριτος επιχείρησε να εξηγήσει την ύλη μέσω ατόμων και κενού.
Ο Αριστοτέλης δημιούργησε ένα τεράστιο σύστημα ταξινόμησης και παρατήρησης της φύσης.
Και βέβαια, η ελληνική μαθηματική παράδοση έδωσε στην επιστήμη κάτι ανεκτίμητο: την απαίτηση της απόδειξης.
Ο Ευκλείδης δεν ζητούσε να πιστέψουμε ένα θεώρημα επειδή το είχε πει κάποιος σοφός.
Το ενέτασσε σε μια αλυσίδα ορισμών, αξιωμάτων και λογικών συλλογισμών.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για την ιστορία της επιστήμης.
Οι αρχαίοι Έλληνες έθεσαν με ιδιαίτερη δύναμη το ερώτημα: Πώς γνωρίζουμε;
Η νεότερη επιστήμη πρόσθεσε ένα ακόμη: Πώς μπορούμε να το ελέγξουμε;
Από τον Αριστοτέλη στον Καρτέσιο
Η σχέση ανάμεσα στον Καρτέσιο και την αρχαία ελληνική σκέψη είναι επομένως πολύ πιο ενδιαφέρουσα από μια απλή αντίθεση.
Ο Αριστοτέλης έδωσε τεράστια σημασία στην παρατήρηση της φύσης.
Μελέτησε ζώα, φυτά, την κίνηση, τον ουρανό και πλήθος φυσικών φαινομένων.
Η φυσική του φιλοσοφία όμως εντασσόταν σε ένα συνολικό μεταφυσικό σύστημα, μέσα στο οποίο οι έννοιες της ουσίας, του σκοπού και της αιτιότητας είχαν κεντρική θέση.
Ο Καρτέσιος κινείται διαφορετικά.
Θέλει να αποσυνδέσει τη μελέτη της φύσης από πολλές από τις παλαιές φιλοσοφικές κατηγορίες και να την καταστήσει περισσότερο μαθηματική και μηχανιστική.
Η φύση γίνεται ένα σύστημα που μπορεί να περιγραφεί με νόμους, σχέσεις και μετρήσεις.
Από αυτή την άποψη, ο Καρτέσιος δεν καταστρέφει την ελληνική παράδοση.
Την μετασχηματίζει.
Η αρχαία Ελλάδα είχε κληροδοτήσει στην Ευρώπη την ιδέα ότι ο κόσμος είναι κόσμος, μια πραγματικότητα που μπορεί να κατανοηθεί από τον ανθρώπινο νου.
Η νεότερη επιστήμη πρόσθεσε ότι αυτή η κατανόηση πρέπει να δοκιμάζεται πάνω στην ίδια την πραγματικότητα.
Η επιστήμη μαθαίνει να αμφιβάλλει
Αυτό ίσως είναι το πιο επαναστατικό στοιχείο της καρτεσιανής μεθόδου.
Η αμφιβολία δεν γίνεται εχθρός της γνώσης.
Γίνεται εργαλείο της.
Ο επιστήμονας δεν λέει: «Το γνωρίζω επειδή έτσι μου φαίνεται».
Λέει:«Πώς το γνωρίζω;»
Και αμέσως μετά: «Μπορώ να το ελέγξω;»
Αυτός ο τρόπος σκέψης βρίσκεται στην καρδιά της επιστημονικής επανάστασης του 17ου αιώνα και θα συναντηθεί με τις εργασίες του Γαλιλαίου, του Κέπλερ, του Νεύτωνα και άλλων πρωταγωνιστών της νεότερης επιστήμης.
Η μεγάλη αλλαγή δεν είναι ότι οι άνθρωποι άρχισαν ξαφνικά να παρατηρούν.
Παρατηρούσαν από πάντα.
Η αλλαγή είναι ότι η παρατήρηση άρχισε να γίνεται συστηματική, επαναλήψιμη και ελέγξιμη.
Η εμπειρία μετατρέπεται σε πείραμα.
Και το πείραμα γίνεται μέρος μιας μεθόδου.
Από την εμπειρία στη γνώση
Αυτό είναι και το σημείο όπου η επιστήμη διαφοροποιείται από την απλή εμπειρική παρατήρηση.
Το να δει κάποιος ένα αντικείμενο να πέφτει είναι εμπειρία.
Το να αναρωτηθεί από τι εξαρτάται η πτώση, να διατυπώσει υπόθεση, να μετρήσει, να επαναλάβει τη διαδικασία και να συγκρίνει τα αποτελέσματα είναι επιστημονική μέθοδος.
Ο Καρτέσιος, μαζί με τους άλλους μεγάλους στοχαστές της εποχής του, συνέβαλε στη δημιουργία αυτού ακριβώς του νέου πνευματικού περιβάλλοντος.
Η φύση έπαψε σταδιακά να είναι μόνο αντικείμενο στοχασμού.
Έγινε αντικείμενο έρευνας.
Και αυτό άλλαξε την ανθρώπινη ιστορία.
Η ελληνική παράδοση και η νεωτερικότητα δεν είναι αντίπαλοι
Υπάρχει, επομένως, ένας τρόπος να δούμε την ιστορία της επιστήμης που αποφεύγει δύο εξίσου λανθασμένες υπερβολές.
Η πρώτη είναι να θεωρήσουμε ότι όλα ξεκίνησαν στη νεότερη Ευρώπη.
Η δεύτερη είναι να υποστηρίξουμε ότι η αρχαία Ελλάδα είχε ήδη δημιουργήσει τη σύγχρονη επιστήμη όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.
Ούτε το ένα ούτε το άλλο είναι σωστό.
Η αρχαία Ελλάδα δημιούργησε κάτι θεμελιώδες: την παράδοση της λογικής διερεύνησης της φύσης, της απόδειξης, της αμφισβήτησης και της φιλοσοφικής αναζήτησης της αλήθειας.
Η νεότερη Ευρώπη πρόσθεσε νέες μαθηματικές τεχνικές, νέα όργανα, συστηματικά πειράματα και νέες μεθόδους ελέγχου.
Από αυτή τη συνάντηση γεννήθηκε η σύγχρονη επιστήμη.
Και ίσως αυτή να είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ιστορικές συνέχειες του ευρωπαϊκού πολιτισμού: ο Έλληνας φιλόσοφος ρωτά «γιατί;»· ο νεότερος επιστήμονας προσθέτει «πώς θα το ελέγξουμε;».
Η διαχρονική αξία του Καρτέσιου
Σήμερα, σχεδόν τέσσερις αιώνες μετά τον Καρτέσιο, η επιστήμη έχει απομακρυνθεί πολύ από τη συγκεκριμένη φυσική φιλοσοφία του.
Πολλές από τις απόψεις του έχουν ξεπεραστεί.
Η μέθοδος όμως παραμένει ζωντανή.
Κάθε φορά που ένας επιστήμονας αμφισβητεί μια υπόθεση, σχεδιάζει ένα πείραμα, εξετάζει τα δεδομένα και είναι έτοιμος να εγκαταλείψει μια θεωρία όταν η πραγματικότητα την διαψεύδει, λειτουργεί μέσα σε αυτή τη μεγάλη παράδοση.
Και αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο μάθημα.
Η επιστήμη δεν είναι η κατοχή της αλήθειας.
Είναι ο θεσμοποιημένος τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος προσπαθεί να διορθώνει τα λάθη του.
Εδώ συναντώνται τελικά ο Καρτέσιος και η αρχαία ελληνική φιλοσοφία.
Ο ένας μας δίδαξε τη δύναμη της μεθοδικής αμφιβολίας.
Οι άλλοι μας κληροδότησαν την ιδέα ότι ο κόσμος μπορεί να γίνει αντικείμενο λόγου, επιχειρήματος και έρευνας.
Από τον Σωκράτη που ρωτά, στον Ευκλείδη που αποδεικνύει, στον Αριστοτέλη που παρατηρεί, στον Καρτέσιο που αμφιβάλλει και στον σύγχρονο επιστήμονα που πειραματίζεται, υπάρχει ένα κοινό νήμα: η άρνηση να αρκεστούμε σε αυτό που απλώς πιστεύουμε.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο βαθιά ελληνική, και ταυτόχρονα ευρωπαϊκή, κληρονομιά της επιστήμης: η αλήθεια δεν είναι κτήμα κανενός.
Είναι μια διαρκής αναζήτηση, στην οποία κάθε βεβαιότητα πρέπει να είναι έτοιμη να περάσει ξανά από τη δοκιμασία του λόγου και της πραγματικότητας.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Η αξιοπρέπεια ως μέτρο της προόδου μιας σύγχρονης κοινωνίας
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη συναντά τη φιλοσοφία
Ο θρίαμβος και το παράδοξο του καπιταλισμού
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί»- Η αντίληψη του πένθους
Από τι γλιτώσαμε! Η Βρετανία αναζητεί ξανά την Ευρώπη
Η Ελλάδα βασίζεται στο 40% των πολιτών της
Όταν η εργατική τάξη εγκατέλειψε την Αριστερά
Η Ευρώπη χωρίς στρατηγική: Γιατί η ισχύς δεν αρκεί
Το φάντασμα του Χάιντεγκερ
Φρειδερίκος Νίτσε: Δεκαπέντε σκέψεις «μόνος με τον εαυτό σου»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...