Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Στην ελληνική μυθολογία, η Λερναία Ύδρα ήταν ένα τέρας που γινόταν ισχυρότερο κάθε φορά που κάποιος επιχειρούσε να το εξοντώσει.
Για κάθε κεφάλι που έκοβε ο Ηρακλής, ξεφύτρωναν δύο νέα.
Κάπως έτσι μοιάζει να λειτουργεί και ο λαϊκισμός στις σύγχρονες δημοκρατίες.
Δεν εξαφανίζεται όταν ηττάται εκλογικά.
Αλλάζει γλώσσα, πρόσωπα, ιδεολογικά χρώματα και πολιτικές σημαίες.
Επιστρέφει κάθε φορά που οι κοινωνίες αισθάνονται ανασφάλεια, αδικία ή εγκατάλειψη.
Για δεκαετίες, η ελληνική δημόσια ζωή περιστρεφόταν γύρω από υποσχέσεις χωρίς αντίκρισμα, εύκολους διαχωρισμούς ανάμεσα στον «λαό» και στις «ελίτ», στην υπόσχεση ότι υπάρχουν απλές λύσεις για εξαιρετικά σύνθετα προβλήματα.
Η οικονομική κρίση κορύφωσε αυτό το φαινόμενο και το δημοψήφισμα του 2015 αποτέλεσε ίσως τη δραματικότερη στιγμή αυτής της πολιτικής αντίληψης.
Όταν όμως οι πολίτες προσήλθαν στις κάλπες το 2019, αρκετοί αναλυτές υποστήριξαν ότι η Ελλάδα γύρισε σελίδα.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Δεν επρόκειτο απλώς για αλλαγή κυβέρνησης, αλλά για την απόρριψη μιας ολόκληρης πολιτικής κουλτούρας, βασισμένης στις υπερβολικές υποσχέσεις, στη σύγκρουση ως αυτοσκοπό και στην πεποίθηση ότι η πραγματικότητα μπορεί να υποχωρήσει μπροστά στη ρητορική.
Αλλά ήταν πράγματι αυτή η οριστική ήττα του λαϊκισμού;
Ο ελληνικός λαϊκισμός δεν γεννήθηκε το 2015
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη της δημόσιας συζήτησης είναι ότι ταυτίζει τον λαϊκισμό με μία μόνο πολιτική περίοδο ή με ένα μόνο κόμμα.
Στην πραγματικότητα, ο λαϊκισμός αποτελεί σταθερό χαρακτηριστικό της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.
Διαφορετικά κόμματα, διαφορετικές ιδεολογίες και διαφορετικοί ηγέτες αξιοποίησαν, σε διαφορετικές εποχές, μια κοινή πολιτική μέθοδο: τη διαίρεση της κοινωνίας σε «αγνό λαό» και «διεφθαρμένες ελίτ», την υπόσχεση εύκολων λύσεων και την καλλιέργεια προσδοκιών που δύσκολα μπορούσαν να εκπληρωθούν.
Κι αυτά, χωρίς εξαίρεση, κανένα κόμμα δεν εξαιρείται από τη μετάπτωσή του στο λαϊκισμό, άλλα σε συγκεκριμένες περιόδους, άλλα δια βίου.
Η σχετική βιβλιογραφία επισημαίνει ότι ο λαϊκισμός στην Ελλάδα υπήρξε διαχρονικό στοιχείο του πολιτικού ανταγωνισμού και όχι συγκυριακή παρένθεση.
Η κρίση του 2010 δεν δημιούργησε τον λαϊκισμό.
Τον έκανε κυρίαρχο.
Η πραγματική ήττα
Εκείνο που άλλαξε μετά το 2019 δεν ήταν τόσο η εξαφάνιση του λαϊκισμού όσο η μεταβολή των προτεραιοτήτων της κοινωνίας.
Μετά από μια δεκαετία ύφεσης, ανεργίας, αβεβαιότητας και διεθνών συγκρούσεων με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, ένα μεγάλο μέρος των πολιτών έδειξε να αποδίδει μεγαλύτερη αξία στη διοικητική αποτελεσματικότητα, στη θεσμική σταθερότητα και στην οικονομική αξιοπιστία.
Η εμπειρία λειτούργησε ως πολιτικός δάσκαλος.
Οι ψηφοφόροι έγιναν πιο δύσπιστοι απέναντι στις εύκολες υποσχέσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι εγκατέλειψαν τις κοινωνικές τους απαιτήσεις.
Σημαίνει ότι έγιναν περισσότερο επιφυλακτικοί απέναντι σε όσους υπόσχονται τα πάντα χωρίς να εξηγούν το κόστος.
Ο λαϊκισμός όμως δεν εξαφανίζεται
Ο λαϊκισμός δεν είναι κόμμα.
Δεν είναι ιδεολογία.
Είναι ένας τρόπος άσκησης πολιτικής.
Γι' αυτό και δεν πεθαίνει οριστικά.
Προσαρμόζεται.
Άλλοτε εμφανίζεται με αριστερό πρόσημο, άλλοτε με δεξιό, άλλοτε με εθνικιστικό και άλλοτε με αντισυστημικό λόγο.
Στην Ευρώπη, στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και στη Λατινική Αμερική, βλέπουμε συνεχώς νέες εκδοχές του ίδιου φαινομένου.
Αλλάζουν οι πρωταγωνιστές.
Όμως, παραμένει η ίδια πολιτική τεχνική.
Το ελληνικό μάθημα
Η ελληνική εμπειρία αποκτά έτσι ευρύτερη σημασία.
Έδειξε ότι ακόμη και όταν ο λαϊκισμός φτάνει στην εξουσία, τελικά έρχεται αντιμέτωπος με τους περιορισμούς της πραγματικότητας: τους δημοσιονομικούς κανόνες, τις διεθνείς δεσμεύσεις, τις αγορές, τους θεσμούς και τις συνέπειες των επιλογών του.
Η πραγματικότητα δεν καταργείται με συνθήματα.
Και αυτή ίσως είναι η σημαντικότερη πολιτική διδασκαλία της τελευταίας δεκαπενταετίας.
Από τον Αριστοτέλη μέχρι σήμερα
Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν ήδη αντιληφθεί τον κίνδυνο.
Ο Αριστοτέλης θεωρούσε ότι η σταθερότητα της πολιτείας προϋποθέτει ισχυρούς θεσμούς, μετριοπάθεια και αποφυγή των ακροτήτων.
Η δημαγωγία, έγραφε, εμφανίζεται όταν οι πολίτες παρασύρονται από ευχάριστα λόγια αντί να κρίνουν με βάση το κοινό συμφέρον.
Είναι εντυπωσιακό ότι ύστερα από περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, το ίδιο πρόβλημα παραμένει ζωντανό.
Οι δημοκρατίες δεν απειλούνται μόνο από αυταρχικούς ηγέτες.
Απειλούνται και όταν η πολιτική μετατρέπεται σε διαγωνισμό υποσχέσεων χωρίς ευθύνη.
Ίσως, λοιπόν, το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν οι δημοκρατίες μπορούν να δημιουργήσουν πολίτες που θα είναι πιο απαιτητικοί απέναντι στην πολιτική.
Γιατί όσο θα υπάρχουν κοινωνική ανασφάλεια, οικονομικές ανισότητες και κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, ο λαϊκισμός θα βρίσκει πάντοτε νέο έδαφος για να επιστρέψει.
Η ελληνική εμπειρία, ωστόσο, προσφέρει έναν λόγο συγκρατημένης αισιοδοξίας.
Δείχνει ότι οι κοινωνίες μαθαίνουν από τα λάθη τους.
Όχι πάντα γρήγορα.
Όχι πάντα οριστικά.
Αλλά αρκετά ώστε να αναζητούν, έστω και μέσα από διακυμάνσεις, πολιτικές που συνδυάζουν τη δημοκρατική νομιμοποίηση με τον ρεαλισμό και τη θεσμική υπευθυνότητα.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική νίκη απέναντι στον λαϊκισμό: όχι η εξαφάνισή του, αλλά η ωρίμανση της ίδιας της δημοκρατίας.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Η αξιοπρέπεια ως μέτρο της προόδου μιας σύγχρονης κοινωνίας
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη συναντά τη φιλοσοφία
Ο θρίαμβος και το παράδοξο του καπιταλισμού
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί»- Η αντίληψη του πένθους
Από τι γλιτώσαμε! Η Βρετανία αναζητεί ξανά την Ευρώπη
Η Ελλάδα βασίζεται στο 40% των πολιτών της
Όταν η εργατική τάξη εγκατέλειψε την Αριστερά
Η Ευρώπη χωρίς στρατηγική: Γιατί η ισχύς δεν αρκεί
Το φάντασμα του Χάιντεγκερ
Φρειδερίκος Νίτσε: Δεκαπέντε σκέψεις «μόνος με τον εαυτό σου»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...