Γράφει ο Ευγένιος
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί.»
Κωστής Παλαμάς
Στον σύγχρονο δυτικό κόσμο έχουμε μάθει να πιστεύουμε ότι ο θάνατος αποτελεί το απόλυτο τέλος.
Η ιατρική πιστοποιεί τη στιγμή της βιολογικής παύσης, η διοίκηση εκδίδει τα απαραίτητα έγγραφα, η κηδεία οργανώνεται από επαγγελματίες και, λίγες ημέρες αργότερα, η ζωή καλείται να συνεχίσει σαν να έκλεισε ένας ακόμη κύκλος.
Όμως ο άνθρωπος δεν έζησε πάντα έτσι.
Από την αυγή του πολιτισμού, οι κοινωνίες δεν θεωρούσαν τους νεκρούς απλώς απόντες.
Τους θεωρούσαν παρόντες με διαφορετικό τρόπο.
Άλλοτε ως προγόνους που προστατεύουν την οικογένεια, άλλοτε ως σιωπηλούς μάρτυρες της ζωής των ζωντανών, άλλοτε ως μέτρο της ηθικής μας ευθύνης.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Κωστής Παλαμάς έγραψε έναν από τους πιο συγκλονιστικούς στίχους της ελληνικής ποίησης:
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί.»
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Η φράση αυτή εκφράζει μια ιδέα που διατρέχει ολόκληρο τον ελληνικό πολιτισμό: ότι η ανθρώπινη κοινότητα δεν αποτελείται μόνο από όσους ζουν σήμερα.
Αποτελείται και από εκείνους που έφυγαν, αλλά εξακολουθούν να επηρεάζουν τις πράξεις μας, και από εκείνους που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί.
Η σοφία των αρχαίων
Στην αρχαία Ελλάδα ο θάνατος δεν ήταν απλώς ένα βιολογικό γεγονός.
Ήταν ένα γεγονός της πόλης.
Η Αντιγόνη του Σοφοκλή δεν συγκρούεται με τον Κρέοντα επειδή διαφωνεί πολιτικά μαζί του.
Συγκρούεται γιατί θεωρεί αδιανόητο να μείνει ένας νεκρός άταφος.
Η ταφή, εκτός από θρησκευτική υποχρέωση, είναι κι η αναγνώριση ότι ακόμη και ο νεκρός εξακολουθεί να ανήκει στην ανθρώπινη κοινότητα.
Ολόκληρη η ελληνική τραγωδία είναι γεμάτη από νεκρούς που εξακολουθούν να επηρεάζουν τους ζωντανούς.
Ο Αγαμέμνων καθορίζει τη μοίρα των παιδιών του ακόμη και μετά τον θάνατό του.
Ο Πάτροκλος εμφανίζεται στον Αχιλλέα ζητώντας την ταφή του.
Στην Οδύσσεια, ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη όχι για να κατακτήσει κάτι, αλλά για να ζητήσει συμβουλές από τους νεκρούς.
Οι νεκροί γνωρίζουν.
Οι ζωντανοί οφείλουν να τους ακούσουν.
Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και σήμερα λέμε πως κάποιος «ζει στη μνήμη μας».
Η φράση αυτή είναι πολύ αρχαιότερη από όσο φανταζόμαστε.
Η μνήμη ως μορφή παρουσίας
Η φιλόσοφος και ανθρωπολόγος Βιντσιάν Ντεσπρέτ μοιάζει να ξαναβρίσκει, μέσα από τη σύγχρονη σκέψη, κάτι που οι παλαιότεροι πολιτισμοί θεωρούσαν σχεδόν αυτονόητο.
Δεν τη ενδιαφέρει να αποδείξει αν οι νεκροί «υπάρχουν».
Τη ενδιαφέρει να κατανοήσει πώς συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα στη ζωή των ζωντανών.
Στη δυτική κοινωνία, παρατηρεί, ο ορθολογισμός έχει αποκτήσει τόσο μεγάλη επιρροή ώστε οποιαδήποτε εμπειρία δεν μπορεί να αποδειχθεί εργαστηριακά αντιμετωπίζεται με καχυποψία.
Κι όμως, εκατομμύρια άνθρωποι συνεχίζουν να βλέπουν στα όνειρά τους τους γονείς τους, να νιώθουν την παρουσία ενός αγαπημένου προσώπου, να μιλούν στους νεκρούς τους ή να αισθάνονται ότι εξακολουθούν να τους καθοδηγούν.
Η Ντεσπρέτ δεν θεωρεί αυτές τις εμπειρίες απόδειξη μεταφυσικών φαινομένων.
Τις θεωρεί απόδειξη μιας άλλης αλήθειας.
Ότι ο θάνατος δεν διακόπτει αναγκαστικά τον δεσμό.
Τον μεταμορφώνει.
Οι Έλληνες δεν αποχαιρετούν ποτέ ολοκληρωτικά
Ίσως γι' αυτό η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να διατηρεί τελετουργίες που αλλού έχουν σχεδόν εξαφανιστεί.
Τα μνημόσυνα.
Τα κόλλυβα.
Το καντήλι που καίει στο σπίτι.
Η επίσκεψη στο κοιμητήριο τα Ψυχοσάββατα.
Το όνομα του παππού που δίνεται στο εγγόνι.
Οι οικογενειακές ιστορίες που αρχίζουν πάντα με τη φράση: «Ο παππούς σου έλεγε...»
Όλα αυτά δεν είναι απλώς θρησκευτικά έθιμα.
Πρόκειται για τρόπους με τους οποίους μια κοινωνία αρνείται να διακόψει τη συνομιλία με το παρελθόν της.
Στην ελληνική οικογένεια, οι νεκροί εξακολουθούν να έχουν θέση στο τραπέζι της μνήμης.
Δεν μιλούν.
Αλλά εξακολουθούν να επηρεάζουν αποφάσεις, χαρακτήρες και αξίες.
Η τεχνητή νοημοσύνη και η αρχαία ανθρώπινη αγωνία
Η εποχή μας προσθέτει μια νέα διάσταση.
Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να αναπαράγει τη φωνή, τον τρόπο γραφής ή ακόμη και την προσωπικότητα όσων έχουν φύγει.
Πολλοί παρουσιάζουν αυτή την εξέλιξη ως κάτι πρωτοφανές.
Στην πραγματικότητα, είναι απλώς η νεότερη μορφή μιας πανάρχαιας ανθρώπινης επιθυμίας.
Κάποτε οι άνθρωποι πίστεψαν ότι ο ηλεκτρισμός θα επέτρεπε την επικοινωνία με τους νεκρούς.
Αργότερα το ίδιο πίστεψαν για τον τηλέγραφο, το τηλέφωνο και το ραδιόφωνο.
Σήμερα τη θέση αυτών των τεχνολογιών καταλαμβάνει η τεχνητή νοημοσύνη.
Αλλά το ερώτημα παραμένει ακριβώς το ίδιο.
Όχι αν μπορούμε να «μιλήσουμε» στους νεκρούς.
Αλλά γιατί αισθανόμαστε τόσο βαθιά την ανάγκη να μη διακοπεί ποτέ ο διάλογος μαζί τους.
Αυτό που μας κληροδοτούν οι νεκροί
Η ίδια η Ντεσπρέτ περιγράφει πώς, μετά τον θάνατο της αδελφής της, άρχισε να αγαπά περισσότερο τα λουλούδια, την ομορφιά, την αισθητική της καθημερινότητας.
Σαν να συνέχιζε εκείνη να ζει μέσα από αυτές τις μικρές επιλογές.
Δεν υπάρχει ίσως καλύτερη περιγραφή της μνήμης.
Οι νεκροί δεν μας επηρεάζουν επειδή επιστρέφουν.
Μας επηρεάζουν επειδή εμείς συνεχίζουμε, συχνά ασυνείδητα, να κουβαλάμε μέσα μας κάτι από αυτούς.
Τη φωνή τους όταν δίνουμε μια συμβουλή στα παιδιά μας.
Τη γενναιοδωρία τους όταν ανοίγουμε το σπίτι μας.
Την επιμονή τους όταν αντιμετωπίζουμε μια δυσκολία.
Έτσι η ζωή τους δεν τελειώνει μαζί με τον βιολογικό τους θάνατο.
Μετατρέπεται σε χαρακτήρα, σε αξίες, σε τρόπο ύπαρξης.
Οι νεκροί μάς διδάσκουν ακόμη
Ίσως τελικά αυτό να είναι το βαθύτερο νόημα του στίχου του Παλαμά.
«Κριτές, θα μας δικάσουν οι αγέννητοι, οι νεκροί.»
Οι νεκροί δεν μας «δικάζουν» επειδή μας παρακολουθούν από κάποιον μεταφυσικό κόσμο.
Μας δικάζουν επειδή αποτελούν το μέτρο της συνέχειας.
Επειδή κάθε γενιά καλείται να αποδείξει ότι στάθηκε αντάξια εκείνων που την προηγήθηκαν και άφησε έναν κόσμο καλύτερο για εκείνους που θα ακολουθήσουν.
Σε μια εποχή που η τεχνολογία επιταχύνει τα πάντα και ο θάνατος απομακρύνεται από την καθημερινή εμπειρία, ίσως αξίζει να θυμηθούμε μια παλιά ελληνική σοφία: κανένας άνθρωπος δεν πεθαίνει πραγματικά όσο εξακολουθεί να κατοικεί στη μνήμη, στις πράξεις και στις αξίες των ζωντανών.
Γιατί ο πολιτισμός δεν είναι μόνο ό,τι δημιουργούμε.
Είναι και ό,τι θυμόμαστε.
Και ίσως, τελικά, η βαθύτερη μορφή αθανασίας να μην βρίσκεται στη μεταφυσική ούτε στην τεχνητή νοημοσύνη, αλλά σε αυτό το αόρατο νήμα που ενώνει τους ζωντανούς με τους νεκρούς, τους προγόνους με τους απογόνους, τη μνήμη με την ελπίδα.
Αυτό το νήμα είναι που κρατά ενωμένη κάθε ανθρώπινη κοινότητα και της επιτρέπει να αναγνωρίζει τον εαυτό της μέσα στον χρόνο.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Κυριάκος και οι επτά νάνοι της αντιπολίτευσης
Καπιταλισμός, το σύστημα που όλοι καταγγέλλουν αλλά κανείς δεν μπορεί να αντικαταστήσει
Η μεγάλη ψευδαίσθηση της ισότητας στις σύγχρονες κοινωνίες
Περί της αποφυλάκισης του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου
Γιατί οι Ευρωπαίοι εγκαταλείπουν τον σοσιαλισμό
Η μεγάλη έρημος της Βρετανίας μετά το brexit- από τι γλίτωσε η Ελλάδα
Η Δύση μπροστά στη μεγάλη πολιτισμική ρωγμή
Ρεπουμπλικανισμός: Η Δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών
Η αντιπολίτευση ψάχνει τον δεύτερο, κι όλοι δουλεύουν για τον Μητσοτάκη
Κωνσταντίνου Καβάφη, «το πρώτο σκαλί»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...