Γράφει ο Ευγένιος
Στα τέλη του 20ού αιώνα, όταν η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης είχε αφήσει τον καπιταλισμό χωρίς σοβαρό ιδεολογικό αντίπαλο, κυριάρχησε η αίσθηση ότι η ιστορία είχε καταλήξει οριστικά σε ένα οικονομικό μοντέλο.
Η ελεύθερη αγορά, η τεχνολογική πρόοδος και η παγκοσμιοποίηση υπόσχονταν διαρκή ανάπτυξη, αύξηση του πλούτου και διαρκώς υψηλότερο βιοτικό επίπεδο.
Όμως, την ίδια ακριβώς περίοδο, άρχισαν να διατυπώνονται και οι πρώτες σοβαρές αμφιβολίες: μήπως ο καπιταλισμός, ακριβώς επειδή είναι τόσο επιτυχημένος, παράγει νέα προβλήματα που δεν μπορεί εύκολα να επιλύσει;
Το κεντρικό διακύβευμα δεν είναι ότι ο καπιταλισμός αποτυγχάνει, αλλά σχεδόν το αντίθετο: ότι η παραγωγική του δύναμη έχει γίνει τόσο μεγάλη, ώστε οι ίδιες του οι επιτυχίες δημιουργούν νέες οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές προκλήσεις.
Η μεγαλύτερη μηχανή παραγωγής πλούτου στην ανθρώπινη ιστορία
Είναι δύσκολο να αμφισβητήσει κανείς ότι ο καπιταλισμός υπήρξε το αποτελεσματικότερο οικονομικό σύστημα που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα.
Από τη Βιομηχανική Επανάσταση μέχρι σήμερα, η παγκόσμια παραγωγή αυξήθηκε με πρωτοφανείς ρυθμούς.
Η φτώχεια μειώθηκε θεαματικά σε πολλές περιοχές του κόσμου.
Η τεχνολογική πρόοδος επιτάχυνε την παραγωγικότητα, αύξησε το προσδόκιμο ζωής, μείωσε το κόστος των αγαθών και έφερε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους στη μεσαία τάξη.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Αυτή ακριβώς η ικανότητα δημιουργίας πλούτου αποτελεί και το μεγαλύτερο συγκριτικό πλεονέκτημα του καπιταλισμού.
Η αγορά επιβραβεύει την καινοτομία.
Ο ανταγωνισμός αυξάνει την αποτελεσματικότητα.
Οι επενδύσεις οδηγούν σε νέα προϊόντα και υπηρεσίες.
Η τεχνολογία βελτιώνει συνεχώς την παραγωγικότητα.
Το σύστημα εξελίσσεται διαρκώς.
Κανένα άλλο οικονομικό μοντέλο δεν κατάφερε ποτέ να παράγει τόσο μεγάλο συνολικό πλούτο.
Όταν η παραγωγικότητα γίνεται πρόβλημα
Εδώ όμως εμφανίζεται το παράδοξο.
Όσο αυξάνεται η παραγωγικότητα, τόσο λιγότερη ανθρώπινη εργασία απαιτείται για την παραγωγή των ίδιων αγαθών.
Μία σύγχρονη αυτοκινητοβιομηχανία παράγει πολύ περισσότερα αυτοκίνητα από ό,τι πριν πενήντα χρόνια, απασχολώντας σημαντικά λιγότερους εργαζομένους.
Το ίδιο συμβαίνει στη γεωργία, στη βιομηχανία, στις τράπεζες, ακόμη και στις υπηρεσίες.
Η τεχνολογία δεν καταστρέφει μόνο ορισμένες θέσεις εργασίας.
Μεταβάλλει συνολικά τη δομή της οικονομίας.
Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη παραγωγής.
Το πρόβλημα γίνεται η επαρκής δημιουργία εισοδημάτων ώστε οι πολίτες να μπορούν να αγοράζουν όσα παράγονται.
Αν η παραγωγή αυξάνεται ταχύτερα από τα εισοδήματα, δημιουργείται μια νέα ανισορροπία.
Η οικονομία μπορεί να παράγει περισσότερα από όσα μπορεί να απορροφήσει η ζήτηση.
Η τεχνολογία επιταχύνει το φαινόμενο
Αυτό που το 1997 φαινόταν ως μια μακροπρόθεσμη πρόβλεψη, σήμερα αποκτά πολύ πιο συγκεκριμένη μορφή.
Η τεχνητή νοημοσύνη, η ρομποτική, η αυτοματοποίηση και η ψηφιοποίηση αυξάνουν την παραγωγικότητα με ρυθμούς που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν αδιανόητοι.
Οι επιχειρήσεις παράγουν περισσότερο με μικρότερο κόστος.
Οι αλγόριθμοι αντικαθιστούν ολοένα περισσότερες επαναλαμβανόμενες εργασίες.
Ταυτόχρονα όμως δημιουργείται ένα εύλογο ερώτημα.
Ποιος θα καταναλώνει τα αγαθά και τις υπηρεσίες, εάν ένα αυξανόμενο ποσοστό της παραγωγής πραγματοποιείται χωρίς αντίστοιχη αύξηση της απασχόλησης ή των μισθών;
Η συζήτηση αυτή βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο των προβληματισμών για την τεχνητή νοημοσύνη.
Η ανισότητα ως δομική πρόκληση
Η αυξανόμενη παραγωγικότητα δεν κατανέμεται αυτόματα ισόρροπα.
Αντίθετα, συχνά συγκεντρώνεται σε όσους διαθέτουν κεφάλαιο, τεχνογνωσία ή έλεγχο των νέων τεχνολογιών.
Οι μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Λίγες επιχειρήσεις αποκτούν τεράστια οικονομική δύναμη, ενώ οι αποδόσεις του κεφαλαίου αυξάνονται ταχύτερα από τους μισθούς.
Έτσι, η συνολική οικονομία μπορεί να αναπτύσσεται, χωρίς όμως όλα τα κοινωνικά στρώματα να απολαμβάνουν αναλογικά τα οφέλη της ανάπτυξης.
Η πρόκληση επομένως δεν είναι μόνο η παραγωγή πλούτου.
Είναι και η ευρύτερη συμμετοχή στη δημιουργία και στην αξιοποίησή του.
Ο καπιταλισμός χρειάζεται ισχυρούς θεσμούς
Από εδώ προκύπτει ένα κρίσιμο συμπέρασμα.
Τα προβλήματα αυτά δεν οφείλονται αποκλειστικά στον καπιταλισμό ως οικονομικό σύστημα.
Οφείλονται κυρίως στην απουσία θεσμών που μπορούν να διαχειριστούν τις συνέπειες της επιτυχίας του.
Η ιστορία δείχνει ότι οι πιο ανθεκτικές οικονομίες δεν ήταν εκείνες που άφησαν την αγορά να λειτουργεί εντελώς ανεξέλεγκτα.
Ήταν εκείνες που συνδύασαν ελεύθερη επιχειρηματικότητα, σταθερούς θεσμούς, αποτελεσματικό ανταγωνισμό, κοινωνική κινητικότητα, επενδύσεις στην εκπαίδευση, προστασία της καινοτομίας και δίκαιους κανόνες λειτουργίας των αγορών.
Η οικονομία της αγοράς δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά χωρίς ένα κράτος που διασφαλίζει την εμπιστοσύνη, τη δικαιοσύνη και τον υγιή ανταγωνισμό.
Η ελληνική εμπειρία
Η ελληνική περίπτωση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Για δεκαετίες, η χώρα αντιμετώπισε διαφορετικό πρόβλημα: όχι υπερβολική παραγωγικότητα, αλλά χαμηλή παραγωγικότητα.
Η κρίση της προηγούμενης δεκαετίας ανέδειξε τα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας: μικρό μέγεθος επιχειρήσεων, περιορισμένη καινοτομία, χαμηλές επενδύσεις και σημαντική γραφειοκρατία.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια σταδιακή μεταβολή.
Οι επενδύσεις στην ψηφιακή οικονομία, στα κέντρα δεδομένων, στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, στον τουρισμό υψηλής προστιθέμενης αξίας και στις νέες τεχνολογίες δημιουργούν προϋποθέσεις για σημαντική αύξηση της παραγωγικότητας.
Ωστόσο, η πρόκληση που αντιμετωπίζουν ήδη πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες θα αφορά σύντομα και την Ελλάδα: πώς θα μεταφραστεί αυτή η παραγωγικότητα σε υψηλότερους μισθούς, καλύτερες θέσεις εργασίας και ευρύτερη κοινωνική ευημερία.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε η δαιμονοποίηση της αγοράς ούτε η άκριτη αποθέωσή της.
Χρειάζεται μια ισορροπία που θα συνδυάζει την ανταγωνιστικότητα με την κοινωνική συνοχή.
Η μεγάλη πρόκληση του 21ου αιώνα
Η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει την παραγωγικότητα.
Οι ψηφιακές οικονομίες δημιουργούν νέες μορφές πλούτου.
Οι βιοτεχνολογίες, η ρομποτική και η αυτοματοποίηση μεταμορφώνουν την παραγωγή.
Το ερώτημα όμως παραμένει το ίδιο.
Πώς θα διασφαλιστεί ότι η πρόοδος αυτή θα ωφελήσει ολόκληρη την κοινωνία;
Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο
Η πραγματική πρόκληση του σύγχρονου καπιταλισμού δεν είναι πλέον να αποδείξει ότι μπορεί να παράγει πλούτο.
Αυτό το έχει αποδείξει πέρα από κάθε αμφιβολία.
Η μεγαλύτερη πρόκλησή του είναι να αποδείξει ότι μπορεί να μετατρέψει αυτόν τον πλούτο σε ευρύτερη ευημερία, κοινωνική σταθερότητα και πολιτική νομιμοποίηση.
Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα να μην είναι αν ο καπιταλισμός είναι υπερβολικά παραγωγικός.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν οι σύγχρονες δημοκρατίες μπορούν να αναπτύξουν θεσμούς αντάξιους της παραγωγικής του δυναμικής.
Διότι η ιστορία δείχνει ότι οι κοινωνίες δεν απειλούνται μόνο από τη φτώχεια.
Μπορούν να απειληθούν και από μια αφθονία που κατανέμεται άνισα, δημιουργεί αποκλεισμούς και υπονομεύει την κοινωνική συνοχή.
Ο στόχος του 21ου αιώνα, επομένως, δεν είναι να περιορίσουμε τον καπιταλισμό, αλλά να τον εντάξουμε σε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο, όπου η οικονομική αποτελεσματικότητα, η καινοτομία και η κοινωνική δικαιοσύνη θα συνυπάρχουν ως συμπληρωματικοί (και όχι ανταγωνιστικοί!) πυλώνες της δημοκρατικής ανάπτυξης.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Κυριάκος και οι επτά νάνοι της αντιπολίτευσης
Καπιταλισμός, το σύστημα που όλοι καταγγέλλουν αλλά κανείς δεν μπορεί να αντικαταστήσει
Η μεγάλη ψευδαίσθηση της ισότητας στις σύγχρονες κοινωνίες
Περί της αποφυλάκισης του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου
Γιατί οι Ευρωπαίοι εγκαταλείπουν τον σοσιαλισμό
Η μεγάλη έρημος της Βρετανίας μετά το brexit- από τι γλίτωσε η Ελλάδα
Η Δύση μπροστά στη μεγάλη πολιτισμική ρωγμή
Ρεπουμπλικανισμός: Η Δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών
Η αντιπολίτευση ψάχνει τον δεύτερο, κι όλοι δουλεύουν για τον Μητσοτάκη
Κωνσταντίνου Καβάφη, «το πρώτο σκαλί»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...