Γράφει ο Ευγένιος
Στην εποχή μας, όπου η πολιτική συχνά ταλαντεύεται ανάμεσα στον λαϊκισμό και την τεχνοκρατία, ανάμεσα στην απόλυτη πίστη στον λαό και στην απόλυτη εμπιστοσύνη στις ελίτ, η μορφή του Τζον Άνταμς επανέρχεται με δυναμική ορμή.
Ο δεύτερος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ένας από τους σημαντικότερους πρωτεργάτες της αμερικανικής ανεξαρτησίας, υπήρξε ίσως ο πιο βαθιά πολιτικός φιλόσοφος μεταξύ των πατέρων του αμερικανικού έθνους.
Ο Άνταμς είχε κάτι που σπανίζει σήμερα: μια σχεδόν τραγική επίγνωση των ορίων της ανθρώπινης φύσης.
Η σκέψη του αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν τη δούμε όχι μόνο μέσα από το αμερικανικό πρίσμα, αλλά σε διάλογο με τη μακρά ελληνική πολιτική παράδοση: από τον Θουκυδίδη και τον Αριστοτέλη έως τον Ρήγα Φεραίο, τον Καποδίστρια και τις σύγχρονες δημοκρατίες.
Η μεγάλη αγωνία: μπορεί να επιβιώσει η ελευθερία;
Ο Άνταμς υπήρξε επαναστάτης, αλλά όχι ουτοπιστής.
Πίστευε βαθιά στην ανεξαρτησία των Ηνωμένων Πολιτειών και εργάστηκε όσο λίγοι για την επίτευξή της.
Ωστόσο, δεν συμμεριζόταν την αισιοδοξία πολλών συγχρόνων του ότι η ελευθερία αρκεί από μόνη της για να δημιουργήσει μια δίκαιη κοινωνία.
Η εμπειρία του από την πολιτική ζωή, τα ταξίδια του στην Ευρώπη και η μελέτη της ιστορίας τον οδήγησαν σε ένα συμπέρασμα που θυμίζει έντονα τους αρχαίους Έλληνες πολιτικούς στοχαστές: οι άνθρωποι δεν μεταμορφώνονται επειδή αλλάζει το πολίτευμα.
Οι αδυναμίες, οι φιλοδοξίες, οι ανταγωνισμοί και οι εγωισμοί παραμένουν.
Αυτή ακριβώς είναι και η μεγάλη παρακαταθήκη του Θουκυδίδη.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, οι ανθρώπινες συμπεριφορές επαναλαμβάνονται επειδή η ανθρώπινη φύση παραμένει σταθερή.
Ο Άνταμς θα συμφωνούσε απολύτως.
Για τον λόγο αυτό δεν αναζητούσε την τέλεια κοινωνία.
Αναζητούσε το πολίτευμα που θα μπορούσε να συγκρατήσει τις ανθρώπινες αδυναμίες χωρίς να καταπνίξει την ελευθερία.
Η ελληνική καταγωγή της πολιτικής του σκέψης
Ο Άνταμς διάβαζε συστηματικά τους αρχαίους Έλληνες και τους Ρωμαίους.
Η πολιτική του θεωρία ήταν βαθιά επηρεασμένη από τον Αριστοτέλη και την κλασική ιδέα της «μεικτής πολιτείας».
Ο Αριστοτέλης είχε υποστηρίξει ότι τα πολιτεύματα εκφυλίζονται όταν μια κοινωνική ομάδα συγκεντρώνει υπερβολική ισχύ.
Η μοναρχία μπορεί να γίνει τυραννία.
Η αριστοκρατία ολιγαρχία.
Η δημοκρατία δημαγωγία.
Η λύση βρισκόταν στην ισορροπία.
Αυτό ακριβώς επιχείρησε να μεταφέρει ο Άνταμς στη νεότερη εποχή.
Θεωρούσε ότι η πολιτική σταθερότητα προκύπτει όταν οι εξουσίες αλληλοελέγχονται και όταν κανείς δεν μπορεί να κυριαρχήσει απόλυτα.
Γι’ αυτό υπερασπίστηκε τον διαχωρισμό των εξουσιών, τη νομοθετική λειτουργία δυο Σωμάτων και την ύπαρξη ισχυρών θεσμικών αντιβάρων (checks ‘n’ balances).
Είναι εντυπωσιακό ότι οι ιδέες αυτές βρίσκονται στον πυρήνα όχι μόνο του αμερικανικού Συντάγματος αλλά και των περισσότερων σύγχρονων δημοκρατιών.
Η αρετή ως προϋπόθεση της Δημοκρατίας
Ίσως όμως το σημαντικότερο σημείο της σκέψης του να βρίσκεται αλλού.
Ο Άνταμς πίστευε ότι κανένα σύνταγμα δεν μπορεί να λειτουργήσει εάν οι πολίτες δεν διαθέτουν ένα ελάχιστο επίπεδο πολιτικής αρετής.
Η θέση αυτή θυμίζει άμεσα την αθηναϊκή δημοκρατία.
Για τους Αθηναίους του 5ου αιώνα π.Χ., ο πολίτης δεν ήταν απλώς φορέας δικαιωμάτων.
Ήταν φορέας ευθυνών.
Η συμμετοχή στα κοινά, η γνώση, η αυτοσυγκράτηση και η αίσθηση καθήκοντος θεωρούνταν αναγκαίες προϋποθέσεις για την επιβίωση της πόλης.
Ο Άνταμς εξέφραζε συχνά την ανησυχία ότι οι πολίτες μπορεί να αποδειχθούν λιγότερο ενάρετοι από όσο απαιτεί η δημοκρατία.
Φοβόταν ότι η επιδίωξη του προσωπικού συμφέροντος θα μπορούσε να υπονομεύσει το κοινό καλό.
Δεν ήταν απαισιόδοξος για τη δημοκρατία.
Ήταν ρεαλιστής για τον άνθρωπο.
Εναντίον της λατρείας της εξουσίας
Σε μια εποχή όπου πολλές πολιτικές παραδόσεις έχουν οικοδομήσει σχεδόν θρησκευτική πίστη γύρω από χαρισματικούς ηγέτες, ο Άνταμς προειδοποιούσε διαρκώς για τον κίνδυνο της συγκεντρωμένης εξουσίας.
Η ιστορία, έλεγε, διδάσκει ότι ακόμη και οι καλύτερες προθέσεις μπορούν να οδηγήσουν σε κατάχρηση δύναμης.
Η θέση αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ελληνική εμπειρία.
Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η ελληνική πολιτική ιστορία χαρακτηρίζεται από μια μόνιμη ένταση ανάμεσα στους θεσμούς και τα πρόσωπα.
Από τον Περικλή έως τον Βενιζέλο, από τον Καραμανλή έως τον Ανδρέα Παπανδρέου, η πολιτική συχνά προσωποποιήθηκε.
Ο Άνταμς θα μας υπενθύμιζε ότι οι μεγάλες προσωπικότητες είναι σημαντικές, αλλά οι ισχυροί θεσμοί είναι ακόμη σημαντικότεροι.
Διότι οι ηγέτες περνούν.
Οι θεσμοί μένουν.
Ένα μάθημα για την Ελλάδα
Η ελληνική πολιτική παράδοση έχει μια ιδιαιτερότητα.
Από την εποχή των πόλεων- κρατών μέχρι το νεότερο ελληνικό κράτος, η πολιτική ζωή χαρακτηρίζεται από έντονη συμμετοχή, ισχυρές ιδεολογικές αντιπαραθέσεις και ζωηρό δημόσιο διάλογο.
Ταυτόχρονα όμως χαρακτηρίζεται και από δυσπιστία προς τους θεσμούς.
Η σκέψη του Άνταμς προσφέρει ένα ενδιαφέρον αντίβαρο.
Μας υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν στηρίζεται μόνο στη λαϊκή βούληση αλλά και στην εμπιστοσύνη σε θεσμούς που λειτουργούν ανεξάρτητα από κυβερνήσεις και κομματικούς συσχετισμούς.
Αυτή η διάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη σύγχρονη Ελλάδα, όπου η ποιότητα της δημόσιας διοίκησης, η αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης και η αξιοπιστία των θεσμών παραμένουν στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.
Η ανυποχώρητη μάχη με τον σύγχρονο λαϊκισμό
Ίσως το πιο επίκαιρο στοιχείο της παρακαταθήκης του Άνταμς είναι η δυσπιστία του απέναντι σε κάθε μορφή πολιτικού μεσσιανισμού.
Δεν πίστευε ότι υπάρχει ένας ηγέτης, ένα κόμμα ή μια ιδεολογία που μπορεί να λύσει οριστικά τα προβλήματα της κοινωνίας.
Η πολιτική, για εκείνον, ήταν μια διαρκής προσπάθεια εξισορρόπησης αντικρουόμενων συμφερόντων.
Μια συνεχής αναζήτηση του αριστοτελικού μέτρου.
Σε αυτό το σημείο συναντά ξανά την ελληνική κλασική παράδοση.
Η έννοια του μέτρου, της αποφυγής των άκρων, της ισορροπίας ανάμεσα στις αντίρροπες δυνάμεις αποτελεί έναν από τους κεντρικούς άξονες του ελληνικού πολιτικού στοχασμού ήδη από τον Σόλωνα και βέβαια, φτάνει στο απόγειό της με τον Αριστοτέλη και τη «μεσότητά» του.
Ο Άνταμς, χωρίς να είναι Έλληνας, υπήρξε ίσως ένας από τους σημαντικότερους συνεχιστές αυτής της παράδοσης στη νεότερη εποχή.
Είναι όμως η ενσάρκωση της ρήσης του Ισοκράτη: «Έλληνες εισίν οι της ημετέρας παιδεύσεως μετέχοντες».
Η διαχρονική αξία της παρακαταθήκης του
Δύο αιώνες μετά τον θάνατό του, ο Τζον Άνταμς εξακολουθεί να μας μιλά για προβλήματα που παραμένουν εξαιρετικά σύγχρονα: την ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία και την τάξη, τη σχέση πολιτών και θεσμών, τα όρια της εξουσίας, τη σημασία της πολιτικής αρετής.
Η μεγαλύτερη συμβολή του ίσως δεν βρίσκεται σε κάποιο συγκεκριμένο συνταγματικό άρθρο ή σε κάποια πολιτική απόφαση.
Βρίσκεται στην υπενθύμιση ότι η δημοκρατία δεν είναι ένα καθεστώς που λειτουργεί αυτόματα.
Χρειάζεται πολίτες με αίσθηση ευθύνης.
Χρειάζεται θεσμούς που αντέχουν στις πιέσεις.
Χρειάζεται ηγέτες που γνωρίζουν ότι η εξουσία είναι προσωρινή.
Και χρειάζεται κοινωνίες που κατανοούν ότι η ελευθερία δεν συντηρείται μόνο με δικαιώματα, αλλά και με αυτοσυγκράτηση, παιδεία και συμμετοχή.
Από αυτή την άποψη, ο Τζον Άνταμς δεν ανήκει μόνο στην αμερικανική ιστορία.
Ανήκει στη μεγάλη παράδοση της πολιτικής σκέψης που ξεκινά από την αρχαία Ελλάδα, διασχίζει τους αιώνες και συνεχίζει να αναζητά την ίδια δύσκολη απάντηση: πώς μπορεί μια ελεύθερη κοινωνία να παραμείνει ελεύθερη χωρίς να χάσει τη συνοχή και τη δημοκρατική της ισορροπία.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Κυριάκος και οι επτά νάνοι της αντιπολίτευσης
Καπιταλισμός, το σύστημα που όλοι καταγγέλλουν αλλά κανείς δεν μπορεί να αντικαταστήσει
Η μεγάλη ψευδαίσθηση της ισότητας στις σύγχρονες κοινωνίες
Περί της αποφυλάκισης του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου
Γιατί οι Ευρωπαίοι εγκαταλείπουν τον σοσιαλισμό
Η μεγάλη έρημος της Βρετανίας μετά το brexit- από τι γλίτωσε η Ελλάδα
Η Δύση μπροστά στη μεγάλη πολιτισμική ρωγμή
Ρεπουμπλικανισμός: Η Δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών
Η αντιπολίτευση ψάχνει τον δεύτερο, κι όλοι δουλεύουν για τον Μητσοτάκη
Κωνσταντίνου Καβάφη, «το πρώτο σκαλί»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...