Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Εδώ και δεκαετίες, η δημόσια συζήτηση γύρω από τη σχέση καπιταλισμού και δημοκρατίας κινείται ανάμεσα σε δύο άκρα.
Από τη μία πλευρά βρίσκονται όσοι θεωρούν ότι η ελεύθερη αγορά αποτελεί τον φυσικό σύμμαχο της δημοκρατίας.
Από την άλλη, όσοι πιστεύουν ότι ο καπιταλισμός υπονομεύει αναπόφευκτα τους δημοκρατικούς θεσμούς, καθώς η οικονομική ισχύς μετατρέπεται σταδιακά σε πολιτική κυριαρχία.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Και κυρίως πιο ενδιαφέρουσα.
Το κρίσιμο ερώτημα του 21ου αιώνα δεν είναι αν πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στη δημοκρατία και τον καπιταλισμό.
Είναι πώς μπορούμε να τα συνθέσουμε σε μια νέα δημιουργική συνθήκη.
Διότι χωρίς δημοκρατία ο καπιταλισμός κινδυνεύει να μετατραπεί σε ολιγαρχία.
Και χωρίς καπιταλισμό η δημοκρατία στερείται συχνά των υλικών προϋποθέσεων που εξασφαλίζουν ευημερία, καινοτομία και κοινωνική κινητικότητα.
Η μεγάλη επιτυχία της Δύσης
Από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι και τις αρχές του 21ου αιώνα, η μεγαλύτερη πολιτική επιτυχία των δυτικών κοινωνιών υπήρξε ακριβώς η σύνθεση αυτών των δύο αρχών.
Η δημοκρατία εξασφάλισε πολιτική ισότητα: μία ψήφος για κάθε πολίτη.
Ο καπιταλισμός δημιούργησε πλούτο, τεχνολογική πρόοδο, επενδύσεις και νέες ευκαιρίες.
Για δεκαετίες οι δύο αυτές δυνάμεις λειτούργησαν συμπληρωματικά.
Η οικονομική ανάπτυξη χρηματοδοτούσε το κοινωνικό κράτος.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Η ύπαρξη μιας ισχυρής μεσαίας τάξης ενίσχυε τη δημοκρατική σταθερότητα.
Οι πολίτες πίστευαν ότι οι επόμενες γενιές θα ζούσαν καλύτερα από τις προηγούμενες.
Αυτό το μοντέλο δεν ήταν τέλειο.
Ήταν όμως εξαιρετικά αποτελεσματικό.
Το πρόβλημα εμφανίστηκε όταν η ισορροπία άρχισε να διαταράσσεται.
Όταν η οικονομική δύναμη γίνεται πολιτική δύναμη
Η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουν σήμερα οι δημοκρατίες δεν είναι η ύπαρξη πλούτου.
Είναι η υπερβολική συγκέντρωση πλούτου.
Πολλές μελέτες τα τελευταία χρόνια καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: όταν οι οικονομικές ανισότητες διευρύνονται υπερβολικά, οι οικονομικές ελίτ αποκτούν δυσανάλογη επιρροή στη λήψη πολιτικών αποφάσεων.
Το αποτέλεσμα δεν είναι περισσότεροι ελεύθεροι θεσμοί αλλά αυτό που αρκετοί ερευνητές ονομάζουν «αιχμαλωτισμένη δημοκρατία», δηλαδή μια δημοκρατία που τυπικά λειτουργεί, αλλά στην πράξη επηρεάζεται υπερβολικά από ισχυρά οικονομικά συμφέροντα.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Εμφανίζεται σε διαφορετικές μορφές σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο.
Η αυξανόμενη επιρροή των τεχνολογικών κολοσσών, η συγκέντρωση τεράστιων ποσοτήτων δεδομένων στα χέρια λίγων επιχειρήσεων και η δυνατότητα επηρεασμού της δημόσιας συζήτησης μέσω ψηφιακών πλατφορμών δημιουργούν νέα ερωτήματα για το μέλλον των δημοκρατικών κοινωνιών.
Όμως εδώ ακριβώς βρίσκεται το σημείο όπου πολλοί αναλυτές κάνουν ένα λάθος.
Τα προβλήματα αυτά δεν αποδεικνύουν την αποτυχία του καπιταλισμού.
Αποδεικνύουν την ανάγκη καλύτερης δημοκρατικής ρύθμισης του καπιταλισμού.
Ο καπιταλισμός παραμένει αναντικατάστατος
Παρά τις αδυναμίες του, καμία άλλη οικονομική οργάνωση δεν έχει επιδείξει την ικανότητα του καπιταλισμού να παράγει πλούτο, τεχνολογική πρόοδο και καινοτομία.
Οι κοινωνίες που κατάφεραν να μειώσουν δραστικά τη φτώχεια, να αυξήσουν το προσδόκιμο ζωής, να επεκτείνουν την πρόσβαση στην εκπαίδευση και να χρηματοδοτήσουν ισχυρά κοινωνικά συστήματα ήταν σχεδόν όλες οικονομίες αγοράς.
Ακόμη και τα πιο επιτυχημένα ευρωπαϊκά κοινωνικά κράτη, οι σκανδιναβικές χώρες, για παράδειγμα, δεν οικοδομήθηκαν εναντίον του καπιταλισμού αλλά πάνω στα πλεονεκτήματά του.
Η Δανία, η Σουηδία και η Φινλανδία δεν αποτελούν παραδείγματα κατάργησης της αγοράς.
Αποτελούν παραδείγματα εξισορρόπησης της αγοράς.
Εκεί βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο δίδαγμα της σύγχρονης πολιτικής οικονομίας.
Η αντίθεση δεν είναι ανάμεσα στον καπιταλισμό και τη δημοκρατία.
Η αντίθεση είναι ανάμεσα στον καπιταλισμό χωρίς κανόνες και στον καπιταλισμό που λειτουργεί μέσα σε ένα ισχυρό δημοκρατικό πλαίσιο.
Η δημοκρατία χρειάζεται μια ισχυρή μεσαία τάξη
Υπάρχει ένας ακόμη λόγος για τον οποίο η συζήτηση δεν πρέπει να καταλήγει σε αντικαπιταλιστικά συμπεράσματα.
Ιστορικά, οι πιο σταθερές δημοκρατίες στηρίχθηκαν στην ύπαρξη μιας ευρείας και αισιόδοξης μεσαίας τάξης.
Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι έχουν προοπτικές βελτίωσης της ζωής τους, τείνουν να εμπιστεύονται τους θεσμούς.
Όταν αισθάνονται αποκλεισμένοι από τα οφέλη της ανάπτυξης, στρέφονται ευκολότερα προς τον λαϊκισμό, την πολιτική οργή ή ακόμη και αυταρχικές λύσεις.
Με άλλα λόγια, η μεγαλύτερη απειλή για τη δημοκρατία δεν είναι η αγορά.
Είναι η αίσθηση ότι η αγορά λειτουργεί μόνο για λίγους.
Το ελληνικό μάθημα
Η Ελλάδα προσφέρει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδειγμα.
Η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας δεν προκάλεσε μόνο δημοσιονομική κατάρρευση.
Προκάλεσε και βαθιά κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς.
Η ανάκαμψη των τελευταίων ετών δεν βασίζεται μόνο σε δείκτες ανάπτυξης ή επενδύσεων.
Βασίζεται επίσης στην ανάγκη αποκατάστασης της κοινωνικής συνοχής.
Η προσέλκυση επενδύσεων, η τεχνολογική αναβάθμιση της οικονομίας και η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας είναι απαραίτητες προϋποθέσεις ανάπτυξης.
Όμως η ανάπτυξη αυτή πρέπει να συνοδεύεται από ευκαιρίες κοινωνικής κινητικότητας, πρόσβαση στην εκπαίδευση, αποτελεσματικούς θεσμούς και ένα κράτος που διασφαλίζει ίσους κανόνες για όλους.
Η ελληνική εμπειρία δείχνει ότι οι πολίτες δεν απορρίπτουν την οικονομική επιτυχία.
Απορρίπτουν την αίσθηση αδικίας.
Προς ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο
Ίσως λοιπόν η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας να μην είναι η υπέρβαση του καπιταλισμού αλλά η ανανέωση του δημοκρατικού καπιταλισμού.
Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο θα μπορούσε να στηρίζεται σε πέντε βασικές αρχές:
Πρώτον, ισχυρός ανταγωνισμός και αποφασιστική αντιμετώπιση των μονοπωλίων.
Δεύτερον, επενδύσεις στην παιδεία και στις δεξιότητες ώστε οι πολίτες να μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα στη νέα οικονομία.
Τρίτον, φορολογική δικαιοσύνη που να αποτρέπει την υπερβολική συγκέντρωση ισχύος χωρίς να τιμωρεί την επιχειρηματικότητα.
Τέταρτον, θεσμική διαφάνεια και περιορισμός της αδιαφανούς επιρροής οικονομικών συμφερόντων στην πολιτική διαδικασία.
Και πέμπτον, ενίσχυση της κοινωνικής κινητικότητας ώστε το μέλλον κάθε πολίτη να καθορίζεται περισσότερο από τις ικανότητές του και λιγότερο από την κοινωνική του αφετηρία.
Η μεγάλη σύνθεση του 21ου αιώνα
Συχνά παρουσιάζεται ως αυτονόητο ότι η δημοκρατία και ο καπιταλισμός βρίσκονται σε μια αέναη σύγκρουση.
Ίσως όμως η ιστορία να λέει κάτι διαφορετικό.
Οι πιο ελεύθερες, ευημερούσες και δημιουργικές κοινωνίες της νεότερης εποχής δεν γεννήθηκαν από την επικράτηση του ενός πάνω στον άλλο.
Γεννήθηκαν από την ισορροπία τους.
Ο καπιταλισμός παράγει ενέργεια, καινοτομία και ανάπτυξη.
Η δημοκρατία θέτει όρια, κανόνες και νομιμοποίηση.
Ο ένας χρειάζεται τον άλλον.
Η πραγματική πρόκληση του 21ου αιώνα δεν είναι να αποφασίσουμε ποιον από τους δύο θα θυσιάσουμε.
Είναι να βρούμε τον τρόπο ώστε η οικονομική ελευθερία να μη μετατρέπεται σε πολιτική κυριαρχία και η πολιτική ισότητα να μη γίνεται εχθρός της δημιουργίας και της προόδου.
Αν ο 20ός αιώνας ήταν ο αιώνας της αντιπαράθεσης ανάμεσα στα οικονομικά συστήματα, ο 21ος ίσως αποδειχθεί ο αιώνας μιας δυσκολότερης αλλά πολύ πιο γόνιμης αποστολής: της συμφιλίωσης της δημοκρατίας με τον καπιταλισμό σε νέες, δικαιότερες και πιο βιώσιμες βάσεις-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:
Ο Κυριάκος και οι επτά νάνοι της αντιπολίτευσης
Καπιταλισμός, το σύστημα που όλοι καταγγέλλουν αλλά κανείς δεν μπορεί να αντικαταστήσει
Η μεγάλη ψευδαίσθηση της ισότητας στις σύγχρονες κοινωνίες
Περί της αποφυλάκισης του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου
Γιατί οι Ευρωπαίοι εγκαταλείπουν τον σοσιαλισμό
Η μεγάλη έρημος της Βρετανίας μετά το brexit- από τι γλίτωσε η Ελλάδα
Η Δύση μπροστά στη μεγάλη πολιτισμική ρωγμή
Ρεπουμπλικανισμός: Η Δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών
Η αντιπολίτευση ψάχνει τον δεύτερο, κι όλοι δουλεύουν για τον Μητσοτάκη
Κωνσταντίνου Καβάφη, «το πρώτο σκαλί»
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...