Γράφει ο Ευγένιος
Η ρεπουμπλικανική ιδεολογία αποτελεί μία από τις αρχαιότερες αλλά και πιο παρεξηγημένες πολιτικές παραδόσεις της Δύσης.
Στη σύγχρονη εποχή, ο όρος «ρεπουμπλικανισμός» συχνά συγχέεται είτε με τον αμερικανικό κομματικό Ρεπουμπλικανισμό είτε με έναν γενικό και αόριστο πατριωτισμό.
Στην πραγματικότητα όμως, πρόκειται για μια βαθιά πολιτική και φιλοσοφική αντίληψη περί ελευθερίας, εξουσίας, συμμετοχής και δημοκρατίας, η οποία γεννήθηκε στη Ρώμη, ωρίμασε μέσα από τις αναγεννησιακές δημοκρατίες της Ιταλίας, επηρέασε τη Γαλλική και την Αμερικανική Επανάσταση και εξακολουθεί μέχρι σήμερα να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το κράτος και τον πολίτη.
Στον πυρήνα της ρεπουμπλικανικής σκέψης βρίσκεται μια πολύ συγκεκριμένη ιδέα: η ελευθερία δεν σημαίνει απλώς ότι κανείς δεν σε εμποδίζει να κάνεις κάτι.
Σημαίνει ότι δεν εξαρτάσαι από την αυθαίρετη βούληση κάποιου άλλου.
Η ελευθερία δηλαδή ορίζεται ως «μη κυριαρχία», ως απουσία αυθαίρετης εξουσίας πάνω στον άνθρωπο.
Αυτό είναι και το μεγάλο σημείο διαφοροποίησης του ρεπουμπλικανισμού από τον κλασικό φιλελευθερισμό αλλά και από τον παραδοσιακό συντηρητισμό.
Για τους κλασικούς φιλελεύθερους, ελεύθερος είναι όποιος δεν υφίσταται παρεμβάσεις.
Για τους ρεπουμπλικανούς, όμως, κάποιος μπορεί να μην παρεμβαίνει στη ζωή σου αλλά να εξακολουθεί να έχει τη δύναμη να το κάνει οποιαδήποτε στιγμή.
Και μόνο αυτή η εξάρτηση θεωρείται μορφή ανελευθερίας.
Το κλασικό παράδειγμα που χρησιμοποιούν οι θεωρητικοί του ρεπουμπλικανισμού είναι ο «καλοκάγαθος αφέντης».
Ένας δούλος μπορεί να έχει έναν αφέντη που δεν τον κακομεταχειρίζεται.
Παραμένει όμως δούλος, γιατί η ζωή του εξαρτάται από την καλή διάθεση κάποιου άλλου.
Άρα δεν είναι πραγματικά ελεύθερος.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Αυτή η ιδέα διατρέχει ολόκληρη τη ρεπουμπλικανική παράδοση: από τον Κικέρωνα και τον Μακιαβέλι έως τον Μοντεσκιέ και τους Αμερικανούς Πατέρες της Ανεξαρτησίας.
Ο ρεπουμπλικανισμός δεν γεννήθηκε ως αφηρημένη θεωρία αλλά ως πολιτική απάντηση στην αυθαιρεσία.
Οι Ρωμαίοι ρεπουμπλικανοί ήθελαν να αποτρέψουν την επιστροφή της μοναρχίας.
Οι Αναγεννησιακοί Ιταλοί φοβούνταν την τυραννία των ηγεμόνων.
Οι Άγγλοι ρεπουμπλικανοί αντιδρούσαν στην απόλυτη μοναρχία των Στιούαρτ.
Οι Αμερικανοί επαναστάτες έβλεπαν στη βρετανική αυτοκρατορία μια μορφή δεσποτισμού.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ο κοινός παρονομαστής ήταν η ανάγκη να προστατευθεί ο πολίτης από τη συγκέντρωση ανεξέλεγκτης εξουσίας.
Γι’ αυτό και ο ρεπουμπλικανισμός συνδέθηκε ιστορικά με θεσμούς όπως η διάκριση των εξουσιών, το κράτος δικαίου, η συμμετοχική δημοκρατία, οι ανεξάρτητοι θεσμοί και η λογοδοσία της εξουσίας.
Σε αντίθεση με άλλες πολιτικές παραδόσεις, ο ρεπουμπλικανισμός δεν εμπιστεύεται ούτε την απόλυτη κρατική ισχύ ούτε την ανεξέλεγκτη αγορά.
Υποστηρίζει ότι κάθε μορφή δύναμης (κρατικής, οικονομικής ή κοινωνικής) μπορεί να εξελιχθεί σε κυριαρχία πάνω στον άνθρωπο.
Αυτό ακριβώς διαφοροποιεί τον ρεπουμπλικανισμό και από τον κλασικό συντηρητισμό.
Ο παραδοσιακός συντηρητισμός στηρίζεται στην αξία της τάξης, της συνέχειας, της παράδοσης και της κοινωνικής ιεραρχίας.
Ο συντηρητικός στοχασμός, από τον Έντμουντ Μπερκ μέχρι τις νεότερες ευρωπαϊκές συντηρητικές σχολές, θεωρεί ότι οι κοινωνίες δεν μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς σταθερούς θεσμούς, εθνική συνοχή και σεβασμό στην ιστορική συνέχεια.
Ο ρεπουμπλικανισμός, αντίθετα, αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη καχυποψία κάθε μορφή εξουσιαστικής ιεραρχίας.
Δεν ενδιαφέρεται τόσο για τη διατήρηση της τάξης όσο για τη διασφάλιση της πολιτικής ελευθερίας των πολιτών απέναντι σε κάθε πιθανή αυθαιρεσία.
Εκεί όπου ο συντηρητισμός μπορεί να αποδέχεται κοινωνικές ανισότητες ως οργανικό στοιχείο της κοινωνίας, ο ρεπουμπλικανισμός ανησυχεί μήπως αυτές οι ανισότητες μετατραπούν σε σχέσεις εξάρτησης και κυριαρχίας.
Για παράδειγμα, ένας αυστηρά φιλελεύθερος ή συντηρητικός στοχαστής μπορεί να θεωρεί ότι η αγορά, όσο άνιση κι αν είναι, αποτελεί κατ’ αρχήν χώρο ελευθερίας.
Ο ρεπουμπλικάνος όμως θα αναρωτηθεί: τι συμβαίνει όταν ένας εργαζόμενος εξαρτάται πλήρως από έναν εργοδότη ώστε να επιβιώσει;
Είναι πραγματικά ελεύθερος όταν φοβάται ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να χάσει το εισόδημα, την ασφάλεια ή την αξιοπρέπειά του;
Έτσι εξηγείται γιατί ο σύγχρονος ρεπουμπλικανισμός συνδέεται συχνά με κάποιες από τις λεγόμενες «προοδευτικές» πολιτικές: κοινωνική προστασία, δικαιώματα των εργαζομένων, διαφάνεια, θεσμικά αντίβαρα, καθολική πρόσβαση στην εκπαίδευση και στην υγεία.
Όχι επειδή επιδιώκει την ισότητα ως αυτοσκοπό, αλλά επειδή θεωρεί ότι ακραίες μορφές εξάρτησης υπονομεύουν την πραγματική ελευθερία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ρεπουμπλικανισμός είναι σοσιαλισμός.
Κάθε άλλο.
Οι περισσότεροι σύγχρονοι ρεπουμπλικανοί αναγνωρίζουν τη σημασία της αγοράς και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας.
Ωστόσο, θεωρούν ότι η οικονομία πρέπει να λειτουργεί μέσα σε θεσμικά πλαίσια που εμποδίζουν τη μετατροπή της οικονομικής ισχύος σε πολιτική ή κοινωνική κυριαρχία.
Εξίσου σημαντική είναι και η έμφαση που δίνει ο ρεπουμπλικανισμός στην έννοια της κοινωνίας των πολιτών.
Ο πολίτης δεν είναι απλώς ιδιώτης που προστατεύει τα δικαιώματά του.
Είναι ενεργό μέλος μιας κοινότητας με ευθύνη συμμετοχής στα κοινά.
Εδώ βρίσκεται και η περίφημη έννοια της «πολιτικής αρετής».
Οι ρεπουμπλικανοί θεωρούν ότι οι δημοκρατίες δεν επιβιώνουν μόνο χάρη στους νόμους αλλά και χάρη στους πολίτες που είναι πρόθυμοι να υπερασπιστούν το δημόσιο συμφέρον.
Η διαφθορά, με αυτή την έννοια, δεν είναι μόνο οικονομικό έγκλημα.
Είναι η υποταγή του κοινού καλού σε ιδιωτικά συμφέροντα.
Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε πεδίο πελατειακών ανταλλαγών ή προσωπικής ανέλιξης, η δημοκρατία αποδυναμώνεται.
Και εδώ η ελληνική εμπειρία αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η νεότερη ελληνική πολιτική ιστορία έχει διαμορφωθεί μέσα από μια διαρκή ένταση ανάμεσα σε ρεπουμπλικανικά και πελατειακά χαρακτηριστικά.
Από τη μία πλευρά, το ελληνικό κράτος συγκροτήθηκε πάνω στις αρχές της εθνικής κυριαρχίας, της λαϊκής συμμετοχής και της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.
Από την άλλη, συχνά αναπτύχθηκαν σχέσεις εξάρτησης ανάμεσα στον πολίτη και την πολιτική εξουσία.
Το πελατειακό σύστημα υπήρξε ακριβώς το αντίθετο του ρεπουμπλικανικού ιδεώδους.
Αντί ο πολίτης να είναι ελεύθερος και αυτόνομος, μετατρεπόταν σε εξαρτώμενο από κομματικά δίκτυα, ρουσφέτια και προσωπικές διασυνδέσεις.
Η ελληνική κρίση χρέους της προηγούμενης δεκαετίας αποκάλυψε με δραματικό τρόπο τις αδυναμίες αυτού του μοντέλου.
Δεν ήταν μόνο οικονομική κρίση.
Ήταν και κρίση θεσμών, αξιοπιστίας και πολιτικής κουλτούρας.
Γι’ αυτό και η συζήτηση περί κράτους δικαίου, θεσμικής λειτουργίας, ανεξάρτητων αρχών και λογοδοσίας αποκτά σήμερα τόσο μεγάλη σημασία στην Ελλάδα.
Πρόκειται ουσιαστικά για μια βαθιά ρεπουμπλικανική συζήτηση: πώς διασφαλίζεται ότι κανείς (ούτε το κράτος, ούτε τα οικονομικά συμφέροντα, ούτε τα κόμματα) δεν μπορεί να ασκεί ανεξέλεγκτη εξουσία πάνω στον πολίτη.
Την ίδια στιγμή, ο ρεπουμπλικανισμός αποκτά νέα επικαιρότητα διεθνώς.
Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία συγκεντρώνει τεράστια δύναμη σε λίγες πολυεθνικές πλατφόρμες, όπου τα social media επηρεάζουν πολιτικές διαδικασίες και όπου ο πλούτος συγκεντρώνεται ολοένα περισσότερο, επανέρχεται το κεντρικό ρεπουμπλικανικό ερώτημα: πώς προστατεύεται η ελευθερία των πολιτών απέναντι σε νέες μορφές κυριαρχίας;
Το ερώτημα δεν αφορά μόνο στο κράτος.
Αφορά και στις αγορές, τους αλγόριθμους, τις εταιρείες δεδομένων, ακόμη και τις υπερεθνικές δομές ισχύος.
Παράλληλα, η άνοδος του λαϊκισμού σε πολλές δυτικές δημοκρατίες επαναφέρει και ένα δεύτερο ρεπουμπλικανικό δίδαγμα: ότι οι δημοκρατίες δεν μπορούν να επιβιώσουν χωρίς θεσμικά αντίβαρα και χωρίς πολίτες που εμπιστεύονται τη δημοκρατική διαδικασία.
Ο ρεπουμπλικανισμός δεν υπόσχεται έναν τέλειο κόσμο, κάθε άλλο.
Ούτε πιστεύει ότι οι άνθρωποι γίνονται ξαφνικά ενάρετοι.
Αντιθέτως, ξεκινά από μια αρκετά ρεαλιστική παραδοχή: ότι η εξουσία έχει πάντοτε την τάση να επεκτείνεται και ότι η ελευθερία χρειάζεται διαρκή προστασία.
Ίσως γι’ αυτό η ρεπουμπλικανική παράδοση παραμένει τόσο επίκαιρη.
Σε εποχές πολιτικής πόλωσης, τεχνολογικής υπερσυγκέντρωσης και αμφισβήτησης των θεσμών, υπενθυμίζει κάτι βαθιά ουσιαστικό: ότι δημοκρατία δεν σημαίνει απλώς εκλογές.
Σημαίνει πολίτες που δεν φοβούνται την εξουσία γιατί η εξουσία είναι θεσμικά περιορισμένη, λογοδοτεί και δεν μπορεί να λειτουργεί αυθαίρετα.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το βαθύτερο νόημα του ρεπουμπλικανισμού: όχι η λατρεία του κράτους, ούτε η αποθέωση της αγοράς, αλλά η διαρκής προσπάθεια να παραμένει ο άνθρωπος πραγματικά ελεύθερος μέσα στην πολιτική κοινότητα στην οποία ζει.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η ιδέα της Ευρώπης, ο Μητσοτάκης, ο Μακρόν και ο Βίκτορ Ουγκό
Η Αριστερά επιμένει πεισματικά στα αδιέξοδά της
Ο Περσέας στη Φλωρεντία: Όταν η Ελλάδα δημιουργεί την Ευρώπη
Έχει και σήμερα στις τάξεις της έναν «Συμπιλίδη» η Νέα Δημοκρατία;
Όλα όσα κρύβονται πίσω από τις ανισότητες και τις οξύνουν
Επίκουρος, ο πρωτεργάτης της πνευματικής επανάστασης
Η επινόηση της ψυχής, ένα πολιτισμικό θαύμα
Ποιο είναι το μεγαλύτερο θύμα του αντισυστημισμού;
Μαρσέλ Προυστ: Η λογοτεχνία ως κλειδί της προσωπικής ελευθερίας
Στο «καραμανλικό- σαμαρικό» μπλοκ οι πιο πολλοί εμπλεκόμενοι βουλευτές στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...