Γράφει ο Ευγένιος
Ίσως είναι ώρα να επιχειρήσουμε μια βαθύτερη πολιτισμική και αισθητική τομή πάνω στον τρόπο με τον οποίο τα πολιτικά συστήματα αφήνουν το αποτύπωμά τους όχι μόνο στους θεσμούς, αλλά και στα πρόσωπα, στις πόλεις, στην καθημερινότητα, ακόμη και στην ίδια την ψυχολογία των κοινωνιών.
Το βασικό μου επιχείρημα είναι σχεδόν προκλητικό μέσα στην απλότητά του: η εξουσία παράγει ασχήμια.
Και μάλιστα όχι μόνο μεταφορικά, αλλά κυριολεκτικά.
Ξεκινώ από μια διαπίστωση που μοιάζει αρχικά αισθητική αλλά στην πραγματικότητα είναι βαθιά πολιτική: οι κοινωνίες που οργανώνονται γύρω από τον φόβο, την ιεραρχία, τη βία και τη συσσώρευση δύναμης αποκτούν με τον καιρό μια όψη βαριά, ψυχρή και απάνθρωπη.
Οι δημόσιοι χώροι γίνονται αφιλόξενοι, η αρχιτεκτονική χάνει το ανθρώπινο μέτρο, οι πόλεις γεμίζουν επιτήρηση, τσιμέντο, τεράστιες λεωφόρους και κτίρια που μοιάζουν να έχουν σχεδιαστεί όχι για να υπηρετούν τον άνθρωπο αλλά για να τον πειθαρχούν.
Η αισθητική της εξουσίας δεν είναι ουδέτερη.
Κάθε καθεστώς, κάθε πολιτική δομή, κάθε οικονομικό σύστημα κατασκευάζει έναν συγκεκριμένο «οπτικό πολιτισμό».
Οι αυτοκρατορίες αγαπούν τη μεγαλοπρέπεια γιατί θέλουν να προκαλούν δέος.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Τα αυταρχικά καθεστώτα προτιμούν τη μνημειακή ψυχρότητα γιατί επιδιώκουν να μικραίνουν το άτομο μπροστά στο κράτος.
Ο φιλελεύθερος καπιταλισμός οικοδομεί γυάλινους ουρανοξύστες, αποστειρωμένα εμπορικά κέντρα και πόλεις όπου όλα μετατρέπονται σε εμπόρευμα.
Ακόμη και η ίδια η καθημερινή εικόνα της ζωής, οι διαφημίσεις, η υπερκατανάλωση, η κυριαρχία των brands, είναι ο αισθητικός καθρέφτης μιας κοινωνίας που έχει εκπαιδευτεί να βλέπει τον εαυτό της μέσα από την αγορά.
Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η ασχήμια συνδέεται όχι απλώς με την κακή αισθητική, αλλά με την ίδια τη λογική της κυριαρχίας.
Η εξουσία, σημειώνει ο αρθρογράφος, έχει ανάγκη την αποξένωση.
Όσο πιο απομονωμένος αισθάνεται ο άνθρωπος, τόσο πιο εύκολα χειραγωγείται.
Έτσι, η διάλυση των κοινοτήτων, η εξαφάνιση των δημόσιων τόπων συνάντησης, η αντικατάσταση των γειτονιών από απρόσωπες ζώνες κατανάλωσης δεν είναι απλώς κοινωνικές εξελίξεις.
Είναι πολιτικά φαινόμενα.
Γι’ αυτό και οι σύγχρονες μεγαλουπόλεις παρουσιάζονται ως χώροι όπου η λειτουργικότητα υπερισχύει της ομορφιάς και η επιτήρηση υπερισχύει της ελευθερίας.
Κάμερες, φράγματα ασφαλείας, ιδιωτικοποιημένοι δημόσιοι χώροι, «έξυπνες πόλεις» που καταγράφουν τα πάντα: όλα αυτά συγκροτούν μια νέα αισθητική της ισχύος.
Μια αισθητική που δεν χρειάζεται πάντα ανοιχτή βία για να επιβληθεί.
Αρκεί η αίσθηση ότι κάποιος παρακολουθεί, αξιολογεί, ταξινομεί.
Οι παλιές αυτοκρατορίες, τα φασιστικά καθεστώτα του 20ού αιώνα, αλλά και η σύγχρονη εταιρική κουλτούρα, όλες αυτές οι μορφές εξουσίας μοιράζονται ένα κοινό χαρακτηριστικό: παράγουν περιβάλλοντα που εξαλείφουν την ανθρώπινη κλίμακα.
Οι άνθρωποι παύουν να είναι πολίτες και μετατρέπονται είτε σε υπηκόους είτε σε καταναλωτές.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στον τρόπο με τον οποίο η εξουσία επηρεάζει ακόμη και τη γλώσσα και τη φαντασία.
Η πολιτική ρητορική γίνεται ολοένα πιο μηχανική, οι δημόσιες συζητήσεις γεμίζουν τεχνοκρατικούς όρους, ενώ η ίδια η δυνατότητα να φανταστεί κανείς μια διαφορετική κοινωνία περιορίζεται.
Η ασχήμια λοιπόν δεν είναι μόνο υλική, είναι και πνευματική.
Είναι η φτώχεια της συλλογικής φαντασίας.
Σε αυτό το σημείο, ας δούμε μια σχεδόν φιλοσοφική διάσταση.
Η ομορφιά δεν είναι πολυτέλεια αλλά στοιχείο δημοκρατίας.
Μια κοινωνία που επενδύει σε όμορφους δημόσιους χώρους, στην τέχνη, στη φύση, στην ανθρώπινη κλίμακα, είναι μια κοινωνία που αναγνωρίζει την αξία του ανθρώπου πέρα από την παραγωγικότητα ή την καταναλωτική του ικανότητα.
Αντίθετα, όταν όλα σχεδιάζονται με όρους αποτελεσματικότητας, ασφάλειας και κέρδους, τότε η ίδια η ζωή χάνει τη ζωντάνια της.
Δεν εξιδανικεύω το παρελθόν.
Δεν υποστηρίζω ότι υπήρξε κάποια «χρυσή εποχή» αισθητικής αρμονίας.
Αντιθέτως, αναγνωρίζω ότι κάθε εποχή είχε τις μορφές βίας και κυριαρχίας της.
Όμως θεωρώ ότι στη σημερινή εποχή η ασχήμια έχει γίνει σχεδόν καθολική επειδή ακριβώς έχει παγκοσμιοποιηθεί το ίδιο το μοντέλο εξουσίας.
Από τη Νέα Υόρκη μέχρι το Ντουμπάι και από το Λονδίνο μέχρι τις ασιατικές μητροπόλεις, οι πόλεις αρχίζουν να μοιάζουν μεταξύ τους: ίδιες γυάλινες επιφάνειες, ίδια εμπορικά brands, ίδιοι χώροι κατανάλωσης, ίδια αίσθηση απρόσωπης ταχύτητας.
Ένα ακόμη ισχυρό σημείο είναι η σύνδεση της αισθητικής με την οικολογία.
Η καταστροφή του φυσικού τοπίου παρουσιάζεται ως η απόλυτη έκφραση της κυριαρχικής λογικής.
Η εξουσία δεν αρκείται να ελέγχει ανθρώπους.
Επιδιώκει να υποτάξει και τη φύση.
Έτσι, τα καμένα δάση, οι τσιμεντωμένες ακτές, οι μολυσμένοι ουρανοί και οι πόλεις χωρίς πράσινο δεν είναι απλώς περιβαλλοντικές αποτυχίες αλλά πολιτισμικά συμπτώματα μιας εξουσίας που αντιμετωπίζει τα πάντα ως πόρο προς εκμετάλλευση.
Κάθε μορφή αντίστασης ξεκινά και από μια αισθητική διεκδίκηση: από την ανάγκη των ανθρώπων να ξαναβρούν κοινότητες, δημόσιους χώρους, αληθινή επικοινωνία, επαφή με τη φύση και την τέχνη.
Η ομορφιά, με αυτή την έννοια, γίνεται πράξη πολιτική.
Όχι ως διακόσμηση, αλλά ως υπεράσπιση μιας διαφορετικής αντίληψης για τον άνθρωπο.
Και ίσως εκεί βρίσκεται ο πυρήνας του προβληματισμού: στο ότι η πολιτική δεν αποτυπώνεται μόνο στους νόμους και στις εκλογές.
Αποτυπώνεται στο πώς μοιάζουν οι δρόμοι μας, στο αν μπορούμε να αναπνεύσουμε στις πόλεις μας, στο αν αισθανόμαστε πολίτες ή απλοί αριθμοί μέσα σε έναν μηχανισμό.
Η αισθητική της εξουσίας είναι τελικά η αισθητική της ίδιας της κοινωνίας που χτίζουμε.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΓΝΩΜΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η ιδέα της Ευρώπης, ο Μητσοτάκης, ο Μακρόν και ο Βίκτορ Ουγκό
Η Αριστερά επιμένει πεισματικά στα αδιέξοδά της
Ο Περσέας στη Φλωρεντία: Όταν η Ελλάδα δημιουργεί την Ευρώπη
Έχει και σήμερα στις τάξεις της έναν «Συμπιλίδη» η Νέα Δημοκρατία;
Όλα όσα κρύβονται πίσω από τις ανισότητες και τις οξύνουν
Επίκουρος, ο πρωτεργάτης της πνευματικής επανάστασης
Η επινόηση της ψυχής, ένα πολιτισμικό θαύμα
Ποιο είναι το μεγαλύτερο θύμα του αντισυστημισμού;
Μαρσέλ Προυστ: Η λογοτεχνία ως κλειδί της προσωπικής ελευθερίας
Στο «καραμανλικό- σαμαρικό» μπλοκ οι πιο πολλοί εμπλεκόμενοι βουλευτές στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...