Γράφει ο Μάκης Γεωργιάδης
Στη φιλοσοφία της επιστήμης υπάρχει μια γνωστή διάκριση ανάμεσα στο πλαίσιο της επινόησης και σε εκείνο της τεκμηρίωσης.
Το πρώτο αφορά στο πώς ένας επιστήμονας καταλήγει σε μια ιδέα ή θεωρία.
Το δεύτερο αφορά στο αν αυτή η θεωρία μπορεί να υποστηριχθεί με επιχειρήματα και αποδείξεις.
Για παράδειγμα, ένας χημικός μπορεί να συλλάβει μια νέα υπόθεση έπειτα από ένα όνειρο, μια διαίσθηση ή μια τυχαία παρατήρηση.
Ο τρόπος με τον οποίο γεννήθηκε η ιδέα μπορεί να είναι ψυχολογικά ενδιαφέρων, όμως δεν έχει αποφασιστική σημασία για το αν η θεωρία είναι αληθής.
Εκείνο που έχει σημασία είναι αν μπορεί να ελεγχθεί, να τεκμηριωθεί και να αντέξει στην κριτική.
Η διάκριση αυτή χρησιμοποιήθηκε συχνά για να τονιστεί ότι η επιστήμη δεν κρίνεται από τις προσωπικές εμπνεύσεις των επιστημόνων, αλλά από τα δημόσια κριτήρια της απόδειξης και της λογικής συνοχής.
Ισχύει, όμως, το ίδιο και στη φιλοσοφία;
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Αυτή δεν λειτουργεί ακριβώς όπως οι φυσικές επιστήμες.
Δεν διαθέτει εργαστήρια, πειράματα ή μετρήσεις με τον ίδιο τρόπο.
Παρ’ όλα αυτά, και στη φιλοσοφία γεννώνται ιδέες: νέες θεωρήσεις για τη γνώση, την ηθική, τη συνείδηση, την ελευθερία ή τη δικαιοσύνη.
Και εδώ επίσης μπορούμε να διακρίνουμε ανάμεσα στο πώς εμφανίζεται μια ιδέα και στο πώς αυτή υπερασπίζεται λογικά.
Ένας φιλόσοφος μπορεί να οδηγηθεί σε μια θέση από προσωπικές εμπειρίες, από κοινωνικά γεγονότα, από πολιτικές ανησυχίες ή από μια βαθιά υπαρξιακή κρίση.
Η αφετηρία αυτή δεν είναι αμελητέα.
Συχνά εξηγεί γιατί ένα συγκεκριμένο πρόβλημα έγινε πιεστικό ή γιατί μια θεωρία φάνηκε αναγκαία.
Ωστόσο, όπως και στην επιστήμη, η καταγωγή μιας ιδέας δεν αρκεί για να την καταστήσει πειστική.
Αν μια ηθική θεωρία προέκυψε επειδή ο δημιουργός της υπέφερε από αδικία, αυτό μπορεί να μας βοηθά να κατανοήσουμε τη γένεσή της.
Δεν αποδεικνύει όμως την ορθότητά της.
Χρειάζονται επιχειρήματα.
Η φιλοσοφία, λοιπόν, διαθέτει και αυτή ένα πλαίσιο τεκμηρίωσης.
Οι φιλόσοφοι οφείλουν να παρουσιάζουν λόγους, να απαντούν σε ενστάσεις, να δείχνουν συνέπεια, να αποσαφηνίζουν έννοιες και να εξετάζουν αντιπαραδείγματα.
Η αξία μιας φιλοσοφικής θέσης δεν εξαρτάται μόνο από το ποιος την είπε ή γιατί την είπε, αλλά από το αν αντέχει στον έλεγχο του Λόγου.
Κι όμως, υπάρχει μια σημαντική διαφορά σε σχέση με τις επιστήμες.
Στη φιλοσοφία, το πλαίσιο της επινόησης συχνά έχει μεγαλύτερη σημασία απ’ ό,τι στη φυσική ή στη χημεία.
Αυτό συμβαίνει επειδή τα φιλοσοφικά προβλήματα είναι στενά δεμένα με τον ανθρώπινο βίο.
Το γιατί τίθεται ένα ερώτημα, μπορεί να είναι μέρος του ίδιου του ερωτήματος.
Αν, για παράδειγμα, μια εποχή κατακλύζεται από πολιτική καταπίεση, τότε οι θεωρίες περί ελευθερίας αποκτούν ιδιαίτερο βάρος.
Αν μια κοινωνία βιώνει ακραίες ανισότητες, τότε τα ερωτήματα περί δικαιοσύνης αναδύονται με νέα ένταση.
Το ιστορικό και υπαρξιακό πλαίσιο δεν είναι απλώς εξωτερικό φόντο.
Συχνά καθορίζει τι θεωρείται πρόβλημα και τι ζητά λύση.
Έτσι, στη φιλοσοφία δεν μπορούμε πάντοτε να διαχωρίσουμε αυστηρά την επινόηση από την τεκμηρίωση.
Η ίδια η εμπειρία που γεννά μια ιδέα μπορεί να φωτίζει και το νόημά της.
Οι συνθήκες μέσα στις οποίες προκύπτει ένα ερώτημα συχνά επηρεάζουν το πώς πρέπει να το σκεφτούμε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η φιλοσοφία γίνεται υποκειμενική ή αυθαίρετη.
Σημαίνει απλώς ότι τα φιλοσοφικά επιχειρήματα είναι ενσωματωμένα στην ανθρώπινη κατάσταση περισσότερο απ’ ό,τι οι θεωρίες για τα μόρια ή τους γαλαξίες.
Μια άλλη συνέπεια είναι ότι στη φιλοσοφία έχει σημασία ποιος μιλά.
Όχι επειδή η αλήθεια εξαρτάται από την ταυτότητα του ομιλητή, αλλά επειδή διαφορετικές εμπειρίες μπορούν να αναδείξουν διαφορετικές όψεις της πραγματικότητας.
Οι φεμινιστικές, μετααποικιακές ή υπαρξιστικές προσεγγίσεις το έχουν δείξει καθαρά: νέες φωνές συχνά φέρνουν στο προσκήνιο ερωτήματα που παλαιότερα αγνοούνταν.
Η παραδοσιακή διάκριση ανάμεσα στην επινόηση και τη τεκμηρίωση παραμένει χρήσιμη.
Μας θυμίζει ότι μια ιδέα δεν αρκεί να είναι ελκυστική ή συγκινητική.
Πρέπει και να στηρίζεται λογικά.
Όμως, στη φιλοσοφία η γραμμή ανάμεσα στα δύο είναι πιο πορώδης.
Η προέλευση μιας ιδέας δεν είναι αδιάφορη, γιατί συνδέεται με τα ανθρώπινα προβλήματα που η φιλοσοφία επιχειρεί να κατανοήσει.
Ίσως τελικά αυτό να είναι και το ιδιαίτερο γνώρισμα της φιλοσοφίας: δεν εξετάζει μόνο αν κάτι είναι αληθές, αλλά και γιατί το ερώτημα περί αλήθειας προέκυψε εξαρχής.-
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Οι διεθνείς ανακατατάξεις ισχύος και η ελληνική ευκαιρία στην Ανατολική Μεσόγειο
Η μεγάλη παγίδα των δημοψηφισμάτων: Ελλάδα, Βρετανία, Ιταλία
«Κοινωνική πλειοψηφία», η νέα ευφάνταστη επινόηση της Αριστεράς
Η απάτη του υλισμού: Γιατί η επιστήμη δεν έχει λύσει το μυστήριο της συνείδησης
«Λευκές Νύχτες»: Ο Ντοστογιέφσκι απέναντι στη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου
Βοκκάκιος, ο πρώτος Δυτικοευρωπαίος
Ποιος ξεγέλασε τους Τρώες; (Όχι, δεν ήταν ο Οδυσσέας)
Η επιδραστική σκέψη του Γιούργκεν Χάμπερμας στη σημερινή δυτική Δημοκρατία
Όταν ο πόλεμος γίνεται θέαμα: Η νέα, ψηφιακή εποχή της προπαγάνδας
Γιατί η στρατηγική της έντασης δεν γίνεται πολιτικό ρεύμα;
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...