Γράφει η Elizabeth Rohwer (*)
Στα ώριμα χρόνια της ζωής μου άλλαξα πορεία.
Από αφοσιωμένη στην εξαγωγή νοήματος από τον λόγο, μεταμορφώθηκα σε στοχάστρια της πολυθρόνας, παθιασμένη με την προσπάθεια να ερμηνεύσω τη φιλοσοφία της λογικής και της γλώσσας του Βιττγκενστάιν μέσα από το βλέμμα του 21ου αιώνα.
Σκοπός μου είναι να φωτίσω μια παράδοξη αλλά βαθιά συγγένεια: εκείνη ανάμεσα στη μεγάλη φιλοσοφική διαμάχη του 20ού αιώνα για το πώς λειτουργεί η γλώσσα (όπως την επαναχάραξε το Tractatus Logico-Philosophicus) και στις επιστημονικές ανακαλύψεις του 19ου αιώνα για το πώς λειτουργούν οι ατμομηχανές.
Τον 19ο αιώνα, οι μηχανικοί του ατμού έμαθαν να τιθασεύουν την εντροπία, γνώριμη σε εμάς από τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής.
Περιορίζοντας τις απώλειες θερμότητας, κατόρθωσαν να αυξήσουν την απόδοση των μηχανών τους.
Χάρη σε αυτές τις τεχνικές, οι ατμομηχανές βρόντηξαν και κύλησαν πάνω στις ράγες όλου του κόσμου, σέρνοντας μαζί τους τη Βιομηχανική Επανάσταση.
Έναν και πλέον αιώνα αργότερα, η επιδέξια διαχείριση της εντροπίας πυροδοτεί μια νέα επανάσταση, αυτή τη φορά στην τεχνητή νοημοσύνη, επιτρέποντάς μας να δημιουργούμε αποτελεσματικότερους, ή όπως θα εξηγήσω αργότερα, λιγότερο αδαείς μηχανικούς νόες.
Ο κρυφός δεσμός ανάμεσα σε αυτούς τους δύο φαινομενικά ασύνδετους κόσμους αποκαλύπτεται στις προσπάθειες να λύσουμε το αίνιγμα της κατανόησης της ομιλίας, ένα πεδίο που σημάδεψε και τη δική μου πορεία.
Η εντροπία περιγράφηκε παραδοσιακά ως μέτρο αταξίας ή τυχαιότητας ενός συστήματος.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
Βρείτε μας και στο tiktok πατώντας ΕΔΩ
*****
Μια νεότερη όμως ερμηνεία τη βλέπει ως μέτρο της άγνοιας του υποκειμένου, άποψη που κερδίζει ολοένα έδαφος.
Η έννοια αυτή ταλαιπωρεί τους επιστήμονες ήδη από το 1824, όταν ο Γάλλος μηχανικός Σαντί Καρνό, προσπαθώντας να βελτιώσει τις ατμομηχανές, ανακάλυψε ότι η τέλεια μηχανή δεν μπορεί να υπάρξει.
Κάτι πάντοτε παρεμβάλλεται και εμποδίζει την πλήρη μετατροπή της εσωτερικής θερμότητας σε εξωτερικό έργο.
Ένα μέρος της ενέργειας λείπει πάντα, σαν να το κλέβει αθόρυβα κάποιος αόρατος νόμος της φύσης.
Το 1872 ο Λούντβιχ Μπόλτσμαν βρήκε τον μαθηματικό τύπο που αποτύπωνε αυτόν τον «ένοχο», υπολογίζοντας πόση ενέργεια θα χανόταν αναπόφευκτα.
Χρόνια αργότερα, οι συνέπειες αυτού του στατιστικού υπολογισμού προκάλεσαν επανάσταση στη φυσική, εγκαθιστώντας την πιθανότητα στον πυρήνα της κατανόησής μας για τον κόσμο.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο τύπος του είναι χαραγμένος με χρυσά γράμματα στον τάφο του.
Συμβολίζει μια κοσμοθεωρία όπου ο χρόνος κυλά μονόδρομα και αμετάκλητα.
Το ίδιο και η ομιλία: ό,τι ειπώθηκε δεν αναιρείται.
Το νόημα, όπως και η ενέργεια, διαχέεται στον κόσμο, παρασυρμένο από την αβεβαιότητα και τον χρόνο, χωρίς ποτέ να επιστρέφει πλήρως.
Επτά χρόνια πριν ο Μπόλτσμαν δώσει μαθηματική μορφή στο φαινόμενο, ο Ρούντολφ Κλαούζιους του είχε ήδη δώσει όνομα: εντροπία.
Η λέξη υπαινίσσεται μεταβολή, από το ελληνικό «τροπή», και συνδέεται ετυμολογικά με την ενέργεια.
Κι όμως, παρότι γεννήθηκε από την ιδέα της κίνησης και της μεταμόρφωσης, κατέληξε να σημαίνει κάτι πιο ανησυχητικό: απώλεια, αταξία, έλλειμμα, αβεβαιότητα, άγνοια.
Δεν μας ταράζει για ό,τι είναι, αλλά για ό,τι μας στερεί.
Αντιστέκεται στη διαίσθησή μας, διαμορφωμένη από χειροπιαστά πράγματα που μπορούμε να δείξουμε, να ονομάσουμε, να συζητήσουμε.
Η εντροπία δεν είναι τίποτε από αυτά.
Είναι κάτι που λείπει, άυλο, φευγαλέο, κι όμως μετριέται και ελέγχεται.
Από εδώ γεννιέται ένα βαθύ φιλοσοφικό παράδοξο: πώς μπορεί η απουσία να ασκεί πραγματική επιρροή;
Πώς γίνεται το κενό να ποσοτικοποιείται και να αξιοποιείται;
Κι όμως, αυτό ακριβώς έκαναν οι μηχανικοί του ατμού, και αυτό εξακολουθούν να κάνουν οι επιστήμονες των υπολογιστών σήμερα.
Αυτή η ένταση ανάμεσα στην παρουσία και την απουσία, ανάμεσα σε ό,τι μετριέται και σε ό,τι διαφεύγει της διατύπωσης, βρίσκεται στον πυρήνα του αινίγματος της εντροπίας, και ηχεί παράξενα οικεία στο έργο του Βιττγκενστάιν.
Η εντροπία εμφανίζεται τόσο στη μετατροπή της θερμότητας σε έργο όσο και στη μετατροπή της σκέψης σε λόγο.
Ο Βιττγκενστάιν έμοιαζε να διαισθάνεται αυτή τη συγγένεια.
Η περίφημη θέση του ότι τα σημαντικότερα πράγματα δεν λέγονται αλλά δείχνονται θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο η εντροπία δίνει μορφή στα αποτελέσματα χωρίς ποτέ να φανερώνεται άμεσα.
Στη γλώσσα, η εντροπία αποκαλύπτεται στις ακολουθίες των λέξεων που επιλέγουμε για να μεταδώσουμε νόημα.
Θετικά, μέσω της τάξης που επιβάλλουν οι γραμματικοί κανόνες.
Αρνητικά, μέσω των αμέτρητων συνδυασμών που οι ίδιοι κανόνες αποκλείουν αθόρυβα από την καθημερινή χρήση.
Αυτές οι δύο όψεις καθορίζουν τα όρια του νοητού λόγου: ό,τι μπορεί να ειπωθεί και ό,τι μένει ανείπωτο.
Έτσι η εντροπία, παραδόξως, επιτρέπει και απαγορεύει ταυτόχρονα το νόημα.
Εδώ συναντούμε τον Βιττγκενστάιν.
Η ιδέα ότι τα όρια της γλώσσας και της σκέψης καθορίζονται διπλά, από την πλευρά του επιτρεπτού και από την πλευρά του αποκλεισμένου, διακρίνεται ήδη στο Tractatus.
Δεν είναι τυχαίο ότι το εκτενέστερο μέρος του έργου του είναι αφιερωμένο στην πιθανότητα.
Η σημασία αυτού του γεγονότος συχνά παραβλέφθηκε, και ίσως γι’ αυτό το βιβλίο παρέμεινε τόσο αινιγματικό.
Θυμάμαι τη δική μου πρώτη συνάντηση με το αίνιγμα της εντροπίας.
Ήταν σε εποχές όπου η πρόσβαση σε κεντρικούς υπολογιστές ήταν προνόμιο, οι διάτρητες κάρτες καθημερινότητα και η τεχνητή νοημοσύνη άγνωστο ακόμη όνειρο.
Ως υποψήφια διδάκτωρ στο Ινστιτούτο Μαθηματικών του σοβιετικού τότε παραρτήματος της Ακαδημίας Επιστημών στη Σιβηρία, μελετούσα τον ρόλο της εντροπίας στην αναγνώριση ομιλίας.
Τα ξημερώματα περπατούσα μέσα από χιονισμένο δάσος προς το Κέντρο Υπολογιστών, συλλογιζόμενη τη δύναμη αυτής της παράξενης έννοιας.
Όταν τη λάβαμε υπόψη, το σύστημά μας βελτιώθηκε.
Αντλήσαμε πληροφορία εκεί όπου πριν βλέπαμε μόνο κενό.
Και αυτό ήταν βαθιά ανατρεπτικό.
Δεκαετίες αργότερα, αυτές οι πρώτες τεχνικές οδήγησαν σε συστήματα υπαγόρευσης όπως το Dragon Dictate.
Σήμερα, τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα, η βαθιά μάθηση και το ChatGPT είναι απόγονοι εκείνων των αλγορίθμων που κάποτε στροβιλίζονταν στο μυαλό μου, καθώς το χιόνι έτριζε κάτω από τα πόδια μου και ο ήλιος ανέτελλε αργά πάνω από τα πεύκα της Σιβηρίας.
Κάποτε ο Βιττγκενστάιν έγραψε ότι μπορεί να περιγράψει τα περιεχόμενα της τσέπης του λέγοντας: «Περιέχει μια πένα, ένα σελίνι, δύο κλειδιά, και τίποτε άλλο».
Αυτό το «και τίποτε άλλο» είναι η συμπληρωματική πρόταση που ολοκληρώνει την περιγραφή.
Ίσως εκεί ακριβώς να κατοικεί η εντροπία.
Στο «τίποτε άλλο».
Στο αόρατο υλικό που γεμίζει τα κενά, όπως το αεροπλάστ που προστατεύει το περιεχόμενο ενός δέματος.
Δεν είναι το αντικείμενο·,είναι ό,τι το περιβάλλει, ό,τι το διασώζει, ό,τι λείπει από τον κατάλογο των πραγμάτων αλλά ολοκληρώνει την ύπαρξή τους.
Η εντροπία αντιστέκεται στην ονομασία, μα κυβερνά σιωπηλά τόσο τη φύση όσο και τη γλώσσα.
Και ίσως γι’ αυτό ο Βιττγκενστάιν έκλεισε το βιβλίο του με την περίφημη φράση: «Για όσα δεν μπορεί να μιλά κανείς, γι’ αυτά πρέπει να σωπαίνει».
Όμως η σιωπή αυτή δεν είναι κενό.
Είναι το πεδίο των αμέτρητων δυνατοτήτων.
Είναι ο χώρος όπου η σκέψη ακόμη κυοφορείται, όπου το νόημα δεν έχει ακόμη ειπωθεί, αλλά ήδη αρχίζει να υπάρχει.-
(*) Πηγή
*****
ΓΡΑΨΤΕ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Οι διεθνείς ανακατατάξεις ισχύος και η ελληνική ευκαιρία στην Ανατολική Μεσόγειο
Η μεγάλη παγίδα των δημοψηφισμάτων: Ελλάδα, Βρετανία, Ιταλία
«Κοινωνική πλειοψηφία», η νέα ευφάνταστη επινόηση της Αριστεράς
Η απάτη του υλισμού: Γιατί η επιστήμη δεν έχει λύσει το μυστήριο της συνείδησης
«Λευκές Νύχτες»: Ο Ντοστογιέφσκι απέναντι στη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου
Βοκκάκιος, ο πρώτος Δυτικοευρωπαίος
Ποιος ξεγέλασε τους Τρώες; (Όχι, δεν ήταν ο Οδυσσέας)
Η επιδραστική σκέψη του Γιούργκεν Χάμπερμας στη σημερινή δυτική Δημοκρατία
Όταν ο πόλεμος γίνεται θέαμα: Η νέα, ψηφιακή εποχή της προπαγάνδας
Γιατί η στρατηγική της έντασης δεν γίνεται πολιτικό ρεύμα;
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...