Γράφει ο Μάκης Γεωργιάδης
Η χθεσινή απώλεια για τη σύγχρονη φιλοσοφική σκέψη, ήταν μείζων!
Ο πιο επιδραστικός φιλόσοφος της σύγχρονης εποχής, ο Γιούγκεν Χάμπερμας, άφησε την τελευταία του πνοή σε ηλικία 96 ετών.
Ήταν διακεκριμένος Γερμανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, ο οποίος εντάσσεται στην παράδοση της κριτικής θεωρίας και επηρεάστηκε σημαντικά από το φιλοσοφικό ρεύμα του αμερικανικού πραγματισμού.
Η σκέψη του Γιούργκεν Χάμπερμας προσφέρει ένα από τα πιο γόνιμα θεωρητικά εργαλεία για να κατανοήσουμε την πορεία και τις αντιφάσεις των σύγχρονων δυτικών δημοκρατιών.
Η φιλοσοφία του δεν είναι απλώς μια αφηρημένη θεωρία για τον ορθό λόγο ή την επικοινωνία.
Πρόκειται ταυτόχρονα για μια βαθιά ανάλυση της ίδιας της νεωτερικής κοινωνίας και των πολιτικών της θεσμών.
Με άλλα λόγια, η σκέψη του Χάμπερμας επιχειρεί να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: πώς μπορούν οι δημοκρατίες να παραμείνουν ελεύθερες και νομιμοποιημένες σε κοινωνίες που γίνονται ολοένα πιο πολύπλοκες, μαζικές και τεχνοκρατικές;
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Για να κατανοήσει κανείς αυτή τη συμβολή, πρέπει να επιστρέψει στη θεωρητική παράδοση της Σχολής της Φρανκφούρτης, από την οποία προέρχεται ο Χάμπερμας.
Οι πρώτοι εκπρόσωποι της κριτικής θεωρίας είχαν ήδη διατυπώσει μια βαθιά ανησυχία για την πορεία της νεωτερικότητας: η ίδια λογική που υποσχόταν χειραφέτηση και πρόοδο φαινόταν συχνά να μετατρέπεται σε εργαλείο κυριαρχίας.
Ο Χάμπερμας, ωστόσο, διαφοροποιείται από αυτή την απαισιόδοξη διάγνωση.
Αντί να απορρίψει το πρόταγμα του Διαφωτισμού, επιχείρησε να το ανανεώσει, δείχνοντας ότι η λογική μπορεί να αποτελέσει όχι μόνο εργαλείο ελέγχου, αλλά και θεμέλιο της δημοκρατικής επικοινωνίας.
Η δημοκρατία ως δημόσια συζήτηση
Η πρώτη μεγάλη συμβολή του Χάμπερμας αφορά στην έννοια της δημόσιας σφαίρας, την οποία ανέλυσε στο έργο «Η δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας».
Εκεί περιγράφει πώς, στη νεότερη Ευρώπη, αναπτύχθηκε ένας χώρος δημόσιας συζήτησης ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία.
Στον χώρο αυτό οι πολίτες μπορούσαν να συζητούν, να διαφωνούν και να κρίνουν την εξουσία.
Η δημόσια σφαίρα υπήρξε ιστορικά ένας από τους πυλώνες των δυτικών δημοκρατιών.
Η ελευθερία του λόγου, η ανεξαρτησία του Τύπου και η δυνατότητα δημόσιας κριτικής των κυβερνήσεων διαμόρφωσαν ένα πολιτικό περιβάλλον στο οποίο η εξουσία δεν μπορούσε να ασκείται αυθαίρετα.
Στην πραγματικότητα, η ίδια η ιδέα της δημοκρατικής νομιμότητας συνδέθηκε στενά με την ύπαρξη ενός τέτοιου δημόσιου χώρου διαλόγου.
Ωστόσο, ήδη από τη δεκαετία του 1960 ο Χάμπερμας υποστήριξε ότι αυτή η δημόσια σφαίρα μετασχηματίζεται.
Η μαζική πολιτική επικοινωνία, η εμπορευματοποίηση των μέσων ενημέρωσης και η επαγγελματοποίηση της πολιτικής άρχισαν να μετατρέπουν τη δημόσια συζήτηση σε πεδίο στρατηγικής χειραγώγησης.
Η πολιτική επικοινωνία δεν αποσκοπεί πάντα στην κατανόηση και στη συναίνεση.
Συχνά επιδιώκει απλώς την επιρροή και την κινητοποίηση των πολιτών.
Η επικοινωνιακή λογική της δημοκρατίας
Στο μνημειώδες έργο του «Η θεωρία της επικοινωνιακής δράσης» ο Χάμπερμας προχώρησε ακόμη περισσότερο, επιχειρώντας να θεμελιώσει φιλοσοφικά τη δημοκρατική επικοινωνία.
Η βασική του ιδέα είναι ότι η κοινωνική συνεργασία μπορεί να βασίζεται όχι μόνο στη δύναμη ή στο συμφέρον, αλλά και στον διάλογο.
Στον ιδανικό τύπο επικοινωνίας που περιγράφει, οι πολίτες ανταλλάσσουν επιχειρήματα και προσπαθούν να καταλήξουν σε μια λογικά θεμελιωμένη συναίνεση.
Η δημοκρατία, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένας μηχανισμός λήψης αποφάσεων.
Είναι μια διαδικασία δημόσιας διαβούλευσης στην οποία οι πολίτες προσπαθούν να κατανοήσουν ο ένας τον άλλον.
Η αντίληψη αυτή οδήγησε στη θεωρία της διαβουλευτικής δημοκρατίας, η οποία επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία.
Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η νομιμότητα των νόμων δεν εξαρτάται μόνο από την ψήφο της πλειοψηφίας, αλλά και από την ποιότητα της δημόσιας συζήτησης που προηγείται των αποφάσεων.
Η επιτυχία των δυτικών δημοκρατιών
Αν δούμε την ιστορική εξέλιξη των δυτικών κοινωνιών μέσα από το πρίσμα της σκέψης του Χάμπερμας, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τις σημαντικές επιτυχίες τους.
Οι δημοκρατίες της Δύσης δημιούργησαν θεσμούς που εγγυώνται την ελευθερία του λόγου, την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων.
Παρά τις ατέλειές τους, οι θεσμοί αυτοί επέτρεψαν την ειρηνική εναλλαγή των κυβερνήσεων και τη συμμετοχή των πολιτών στη δημόσια ζωή.
Επιπλέον, οι δημοκρατίες αυτές ανέπτυξαν κοινωνικά κράτη που βελτίωσαν σημαντικά το επίπεδο ζωής μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού.
Η επέκταση της εκπαίδευσης, η καθιέρωση κοινωνικών δικαιωμάτων και η ενίσχυση της πολιτικής συμμετοχής υπήρξαν ιστορικά επιτεύγματα που δύσκολα μπορούν να αμφισβητηθούν.
Από την άποψη αυτή, η δημοκρατική νεωτερικότητα παραμένει ένα από τα πιο επιτυχημένα πολιτικά πειράματα της ανθρώπινης ιστορίας.
Οι αντιφάσεις της σύγχρονης δημοκρατίας
Ωστόσο, η ανάλυση του Χάμπερμας επισημαίνει και τις βαθιές αντιφάσεις που χαρακτηρίζουν τις σημερινές δημοκρατίες.
Ένα από τα βασικά προβλήματα είναι αυτό που ο φιλόσοφος περιγράφει ως «αποικισμό του βιόκοσμου».
Η οικονομία της αγοράς και οι γραφειοκρατικοί μηχανισμοί του κράτους τείνουν να επεκτείνονται σε ολοένα περισσότερες περιοχές της κοινωνικής ζωής.
Οι αποφάσεις λαμβάνονται συχνά από τεχνοκρατικούς μηχανισμούς που βρίσκονται μακριά από τον δημόσιο έλεγχο.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα αίσθημα αποξένωσης στους πολίτες.
Πολλοί αισθάνονται ότι οι πολιτικές αποφάσεις δεν λαμβάνονται μέσα από πραγματική δημόσια συζήτηση, αλλά μέσα από πολύπλοκες διαδικασίες στις οποίες η φωνή τους έχει μικρή σημασία.
Ένα δεύτερο πρόβλημα αφορά τη μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας στην εποχή των ψηφιακών μέσων.
Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν διευρύνει εντυπωσιακά τις δυνατότητες έκφρασης των πολιτών, αλλά ταυτόχρονα έχουν ενισχύσει την πόλωση και την παραπληροφόρηση.
Αντί για έναν κοινό χώρο συζήτησης, συχνά δημιουργούνται απομονωμένες κοινότητες απόψεων, όπου οι πολίτες επικοινωνούν μόνο με όσους ήδη συμφωνούν μαζί τους.
Η κρίση εμπιστοσύνης
Οι εξελίξεις αυτές συνδέονται με ένα ευρύτερο φαινόμενο: την κρίση εμπιστοσύνης προς τους δημοκρατικούς θεσμούς.
Σε πολλές δυτικές κοινωνίες παρατηρείται αύξηση της πολιτικής δυσπιστίας, άνοδος του λαϊκισμού και ενίσχυση κινημάτων που αμφισβητούν τις παραδοσιακές μορφές αντιπροσώπευσης.
Από τη σκοπιά της θεωρίας του Χάμπερμας, το φαινόμενο αυτό μπορεί να ερμηνευθεί ως ένδειξη ότι η διαδικασία της δημόσιας διαβούλευσης έχει αποδυναμωθεί.
Όταν οι πολίτες δεν αισθάνονται ότι συμμετέχουν πραγματικά στον δημόσιο διάλογο, η δημοκρατική νομιμότητα των θεσμών αρχίζει να κλονίζεται.
Η δημοκρατία ως ανοιχτό εγχείρημα
Παρά τις δυσκολίες αυτές, η σκέψη του Χάμπερμας δεν οδηγεί σε απαισιοδοξία.
Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η δημοκρατία παραμένει ένα ανοιχτό και δυναμικό εγχείρημα.
Η δύναμή της δεν βρίσκεται μόνο στους θεσμούς, αλλά στην ικανότητα των κοινωνιών να συζητούν, να κρίνουν και να μεταρρυθμίζουν τους θεσμούς αυτούς.
Η δημοκρατία είναι μια διαδικασία συνεχούς αυτοκριτικής και ανανέωσης.
Από αυτή την άποψη, η μεγαλύτερη πρόκληση για τις σημερινές δυτικές δημοκρατίες είναι να ενισχύσουν ξανά τους χώρους δημόσιας συζήτησης και να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στους δημοκρατικούς θεσμούς.
Η φιλοσοφία του Χάμπερμας υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς διάλογο.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο επίκαιρο μήνυμα της σκέψης του: ότι η πολιτική ελευθερία δεν είναι δεδομένη, αλλά εξαρτάται από τη διαρκή προσπάθεια των πολιτών να συμμετέχουν ενεργά στον κοινό τους κόσμο.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Αρχίζει η μεγάλη μάχη Ορθολογισμού - λαϊκισμού με φόντο τις εκλογές του 2027 (video)
Ήρθε η ώρα να χτυπήσουμε την πολιτική ισχύ του λαϊκισμού
Ελλάδα, Τουρκία και η σιωπηλή γλώσσα της ισχύος
Όμηρος, η ερώτηση που ο Ελληνισμός δεν έχει απαντήσει ακόμα
Κικέρων, ο διανοητής που συνέδεσε την πολιτική με τη φιλοσοφία
Η πρόταση Μητσοτάκη για το Σύνταγμα: Λιγότερη αυθαιρεσία, περισσότερη λογοδοσία
Όποιος σπέρνει κοινωνική οργή, θερίζει γιγάντωση της Ακροδεξιά
Ο Αριστοτέλης και η τέχνη τού να ζούμε καλά
Θλιβερός εμποράκος ενός κίβδηλου ψευτοπατριωτισμού
Κατίνα Παξινού, η απόλυτη τραγωδός
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...