Πόσο εγωιστές ή αλτρουιστές είμαστε από τη φύση μας;

Γράφει ο Μάκης Γεωργιάδης

Η διαμάχη για τη φύση του ανθρώπου είναι παλιά όσο και η ίδια η σκέψη για τον άνθρωπο. 

Από τον Δαρβίνο και έπειτα, η εξελικτική βιολογία εδραίωσε την ιδέα ότι οι οργανισμοί, και ιδίως ο άνθρωπος, διαμορφώθηκαν έτσι ώστε να μεγιστοποιούν το ίδιον όφελος: τη δική τους επιβίωση και αναπαραγωγή ή εκείνη των συγγενών τους. 

Η ηθική, η καλοσύνη, ακόμη και ο αλτρουισμός παρουσιάστηκαν συχνά ως εξελικτικά παράγωγα του ατομικού- προσωπικού συμφέροντος.

Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, ένα διαφορετικό αφήγημα κερδίζει έδαφος. 

Ανθρωπολόγοι και ψυχολόγοι υπογραμμίζουν ότι η ανθρώπινη επιτυχία δεν θα ήταν δυνατή χωρίς υψηλά επίπεδα συνεργασίας. 

Μαθαίνουμε από νωρίς τους κανόνες της ομάδας μας, αναπτύσσουμε σχέσεις αμοιβαιότητας, δημιουργούμε πολιτισμούς που επιτρέπουν τη συσσώρευση γνώσης και τεχνολογίας. 

Η συνεργασία φαίνεται να είναι το μυστικό της επικράτησής μας.

Καμία από τις δύο εικόνες δεν είναι πλήρης. 

Η ανθρώπινη εξέλιξη δεν μας όπλισε ούτε αποκλειστικά με συνεργατικότητα ούτε αποκλειστικά με ανταγωνιστικότητα. 

Μας προίκισε με τη δυνατότητα και των δύο και με την ευφυΐα να προσαρμόζουμε τη συμπεριφορά μας στις περιστάσεις. 

*****

Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ

Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ

*****

Μπορούμε να συνεργαζόμαστε, αλλά μπορούμε και να θέτουμε τον άλλο σε δεύτερη μοίρα, όταν το κόστος είναι χαμηλό. 

Η συνεργασία, επομένως, δεν είναι δεδομένο χαρακτηριστικό, αντίθετα είναι αποτέλεσμα συνθηκών.

Η σύγχρονη μορφή της συζήτησης θυμίζει την παλιά αντιπαράθεση ανάμεσα στον Δαρβίνο και τον Πιοτρ Κροπότκιν. 

Ο δεύτερος, στο έργο του για την «αλληλοβοήθεια», υποστήριξε ότι τα είδη επιβιώνουν μέσω της αλληλεξάρτησης. 

Σήμερα, ερευνητικά πειράματα, όπως το «παιχνίδι του τελεσιγράφου», επιχειρούν να μετρήσουν κατά πόσο οι άνθρωποι ανέχονται την αδικία. 

Σε αυτό το πείραμα, ένας παίκτης μοιράζει ένα χρηματικό ποσό και ο δεύτερος μπορεί να αποδεχθεί ή να απορρίψει την προσφορά. 

Αν την απορρίψει, κανείς δεν κερδίζει τίποτα. 

Αν οι άνθρωποι λειτουργούσαν αποκλειστικά με ψυχρό υπολογισμό συμφέροντος, θα αποδέχονταν ακόμη και τις πιο άδικες προσφορές. 

Όμως στην πράξη οι χαμηλές προσφορές συχνά απορρίπτονται, κάτι που ερμηνεύθηκε ως ένδειξη «απέχθειας προς την ανισότητα».

Η εικόνα περιπλέκεται όταν αφαιρούνται η φήμη και οι συνέπειες. 

Σε πειράματα όπου διασφαλίζεται η ανωνυμία και αποκλείεται κάθε κοινωνική επίπτωση, οι άνθρωποι τείνουν να κρατούν περισσότερα για τον εαυτό τους. 

Αυτό δείχνει ότι μεγάλο μέρος της συνεργασίας μας συνδέεται με το πλαίσιο: με τη φήμη, τις μελλοντικές συναλλαγές, τον φόβο της τιμωρίας ή της κοινωνικής αποδοκιμασίας.

Η ίδια λογική εμφανίζεται στη λεγόμενη «ηθική διαπίστευση». 

Όταν κάποιος έχει στο παρελθόν ενεργήσει με τρόπο ηθικό, έχει δωρίσει χρήματα ή έχει υποστηρίξει δημόσια ηθικές αρχές, αισθάνεται ευκολότερα δικαιολογημένος να παραβεί έναν κανόνα αργότερα. 

Έρευνες έδειξαν ότι άτομα που προηγουμένως δήλωσαν προσήλωση σε ηθικές αξίες ήταν πιο πιθανό να εξαπατήσουν σε δοκιμασίες, εφόσον μπορούσαν να το εκλογικεύσουν. 

Παρόμοια φαινόμενα παρατηρήθηκαν ακόμη και σε επιχειρήσεις που διακηρύσσουν υψηλές αρχές εταιρικής ευθύνης, αλλά στην πράξη παραβιάζουν κανονισμούς όταν το κόστος είναι μικρό.

Το πρόβλημα δεν είναι απλώς η έλλειψη ηθικής πρόθεσης, αλλά η ύπαρξη ευκαιρίας. 

Όταν η εκμετάλλευση μπορεί να μείνει αόρατη, τότε γίνεται ελκυστική. 

Σε μικρές κοινωνίες, όπου όλοι γνωρίζονται και οι σχέσεις είναι διαρκείς, η δυνατότητα «λαθρεπιβίβασης» είναι περιορισμένη. 

Η φήμη λειτουργεί ως άτυπος μηχανισμός επιβολής κανόνων. 

Σε μεγάλες, σύνθετες κοινωνίες, αντίθετα, οι ευκαιρίες για εκμετάλλευση πολλαπλασιάζονται.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος σε κυνισμό. 

Σημαίνει ότι η συνεργασία είναι εύθραυστο αποτέλεσμα θεσμών και κοινωνικών κανόνων. 

Δεν υπάρχουν σταθερές κατηγορίες «συνεργατών» και «εκμεταλλευτών». 

Οι ίδιοι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφερθούν διαφορετικά σε διαφορετικά περιβάλλοντα. 

Η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι ελαστική, προσαρμόζεται.

Γι’ αυτό η ποιότητα των θεσμών και των τοπικών κοινωνικών κανόνων είναι καθοριστική. 

Όπου η διαφάνεια, η λογοδοσία και η αμοιβαιότητα ενισχύονται, η συνεργασία γίνεται συμφέρουσα. 

Όπου η ατιμωρησία και η μη ορατότητα κυριαρχούν, η ιδιοτέλεια ανταμείβεται. 

Καθώς οι κοινωνίες μεγαλώνουν και η τεχνολογία προσφέρει νέους τρόπους απόκρυψης ή μετακύλισης ευθυνών, οι δυνατότητες εκμετάλλευσης αυξάνονται.

Η νηφάλια αποδοχή αυτής της πραγματικότητας είναι πιο χρήσιμη από μια ρομαντική εικόνα έμφυτης καλοσύνης. 

Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε άγγελος ούτε θηρίο. 

Είναι ένα ον ικανό και για τα δύο. 

Το ερώτημα δεν είναι αν είμαστε εγωιστές ή αλτρουιστές «από τη φύση μας», αλλά ποια περιβάλλοντα δημιουργούμε ώστε η συνεργασία να καθίσταται βιώσιμη και η εκμετάλλευση δαπανηρή.

Η πρόκληση του μέλλοντος δεν είναι να αλλάξουμε τη φύση μας, αλλά να οργανώσουμε θεσμούς που αναγνωρίζουν τη διπλή της υπόσταση. 

Εκεί βρίσκεται η πραγματική πολιτική και ηθική ευθύνη των κοινωνιών.- 

*****

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη; 

Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων

Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup

Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...

Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος

Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;

Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»

Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;

Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση

Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού