Γράφει ο Ευγένιος
Ο ύστατος σκοπός της αρετής δεν είναι η ηθικολογία ούτε η ατομική αυτάρκεια.
Δεν είναι απλώς να γίνουμε «καλύτεροι άνθρωποι» με έναν αφηρημένο τρόπο.
Είναι να καταστούμε ικανοί για φιλία.
Να μάθουμε να θέτουμε το καλό του φίλου, πάνω από το πρόσκαιρο συμφέρον μας.
Να αποκτήσουμε την εσωτερική ελευθερία που επιτρέπει σε δύο πρόσωπα να εμπιστευθούν το ένα το άλλο και να μοιραστούν μια κοινή ευτυχία.
Αυτό δεν είναι νεωτερική ανακάλυψη.
Είναι πυρήνας της ελληνικής σκέψης.
Ο Αριστοτέλης αφιερώνει δύο ολόκληρα βιβλία των «Ηθικών Νικομαχείων» στη φιλία, επειδή τη θεωρεί θεμέλιο της ευδαιμονίας.
«Ὁ φίλος ἄλλος αὐτός», γράφει. Ο φίλος είναι ένας άλλος εαυτός.
Χωρίς φίλους, ακόμη και ο ενάρετος άνθρωπος δεν μπορεί να ολοκληρώσει την ευτυχία του.
Η φύση του προσώπου
Ο άνθρωπος γεννιέται μέσα σε σχέση.
Πρώτα με τη μητέρα, ύστερα με την οικογένεια, κατόπιν με την κοινότητα.
Η προσωπικότητα δεν είναι ιδιωτική κατασκευή, είναι πλέγμα σχέσεων.
Η σύγχρονη ψυχολογία επιβεβαιώνει αυτό που η αρχαία σοφία ήδη διαισθανόταν: το βρέφος είναι ριζικά κοινωνικό.
Η πρώτη εμπειρία ζωής είναι το βλέμμα που το αναγνωρίζει.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Το χαμόγελο που του λέει σιωπηρά «είσαι καλό που υπάρχεις».
Από αυτή τη στοιχειώδη βεβαιότητα αναπτύσσεται η εμπιστοσύνη, η ικανότητα λόγου, η αυτοκυριαρχία.
Όταν αυτό το θεμέλιο είναι σταθερό, ο άνθρωπος μεγαλώνει με την πεποίθηση ότι η ζωή είναι αγαθή.
Όταν είναι εύθραυστο, δυσκολεύεται να εμπιστευθεί και να προσφέρει.
Η φιλία κατά τον Αριστοτέλη
Ο Αριστοτέλης διακρίνει τρία είδη φιλίας: της ωφέλειας, της ηδονής και της αρετής.
Οι δύο πρώτες είναι πρόσκαιρες, γιατί βασίζονται στο συμφέρον ή στη διασκέδαση.
Η τρίτη είναι η ανώτερη.
Είναι η φιλία εκείνων που επιθυμούν αμοιβαία το καλό ο ένας του άλλου για χάρη του ίδιου του άλλου.
Το ουσιώδες στοιχείο είναι η αμοιβαία επίγνωση.
Δεν αρκεί να κάνω καλό σε κάποιον.
Πρέπει να γνωρίζουμε και οι δύο ότι το θέλουμε.
Η φιλία είναι κοινή συνείδηση αγαθότητας.
Και εδώ ο Αριστοτέλης θέτει ένα παράδοξο ερώτημα: γιατί ο ενάρετος άνθρωπος χρειάζεται φίλους;
Δεν είναι αυτάρκης;
Η απάντηση είναι βαθιά ανθρωπολογική.
Η ζωή μας είναι συνείδηση ότι σκεπτόμαστε και αισθανόμαστε.
Και είναι ευκολότερο να δούμε το αγαθό στον φίλο μας παρά στον εαυτό μας.
Ο φίλος γίνεται καθρέφτης της δικής μας ύπαρξης.
Δάμων και Φιντίας: η φιλία ως πράξη θυσίας
Η ελληνική παράδοση δεν περιορίζεται στη θεωρία.
Προσφέρει ζωντανά παραδείγματα.
Ο μύθος (ή ιστορικό επεισόδιο) του Δάμωνα και του Φιντία, όπως τον διηγείται ο Ιάμβλιχος, αποτελεί ίσως το καθαρότερο πρότυπο φιλίας.
Ο Φιντίας καταδικάζεται σε θάνατο από τον τύραννο Διονύσιο των Συρακουσών.
Ζητά να επιστρέψει προσωρινά στην πατρίδα του για να τακτοποιήσει τις υποθέσεις του.
Ο Δάμων προσφέρεται να μείνει ως εγγύηση: αν ο φίλος του δεν επιστρέψει, θα εκτελεστεί ο ίδιος.
Ο Φιντίας επιστρέφει εγκαίρως, παρά τις δυσκολίες του ταξιδιού.
Η συνέπεια και των δύο συγκλονίζει τον τύραννο, που τελικά τους χαρίζει τη ζωή.
Η ιστορία αυτή δεν είναι απλώς συγκινητική.
Δείχνει ότι η φιλία είναι ισχυρότερη από τον φόβο του θανάτου.
Ότι η εμπιστοσύνη μπορεί να στηριχθεί σε απόλυτη αυτοθυσία.
Ότι η αρετή γεννά δεσμούς που υπερβαίνουν την ιδιοτέλεια.
Ορέστης και Πυλάδης: η πίστη μέχρι τέλους
Παρόμοιο παράδειγμα αποτελεί ο Ορέστης και ο Πυλάδης.
Στις τραγωδίες του Ευριπίδη, ο Πυλάδης στέκεται δίπλα στον Ορέστη, ακόμη και όταν εκείνος καταδιώκεται για τη μητροκτονία του.
Όταν τίθεται το ερώτημα ποιος από τους δύο θα θυσιαστεί, καθένας προσπαθεί να αναλάβει ο ίδιος την ευθύνη.
Εδώ η φιλία εμφανίζεται ως απόλυτη πίστη.
Δεν είναι συναλλαγή.
Είναι κοινή μοίρα.
Ο Αχιλλέας και ο Πάτροκλος
Στην «Ιλιάδα», η φιλία του Αχιλλέα και του Πατρόκλου αποτελεί την ηθική ραχοκοκαλιά του έπους.
Ο Αχιλλέας αποσύρεται από τη μάχη λόγω προσβολής της τιμής του.
Όμως ο θάνατος του Πατρόκλου τον συγκλονίζει.
Η οργή του μετατρέπεται σε πένθος και έπειτα σε πράξη.
Η απώλεια του φίλου τον επαναφέρει στο πεδίο της ευθύνης.
Η φιλία γίνεται κινητήριος δύναμη υπέρβασης του εγωισμού.
Η αρετή ως προϋπόθεση φιλίας
Από όλα αυτά τα παραδείγματα προκύπτει ένα κρίσιμο συμπέρασμα: η φιλία δεν είναι απλώς συναίσθημα.
Είναι αποτέλεσμα αρετής.
Η εγκράτεια με εμποδίζει να προδώσω έναν φίλο για μια πρόσκαιρη απόλαυση.
Η ανδρεία με στηρίζει όταν η φιλία δοκιμάζεται από κίνδυνο.
Η δικαιοσύνη με καθιστά αξιόπιστο.
Η γενναιοδωρία καλλιεργεί εμπιστοσύνη.
Οι αρετές δεν υπάρχουν για να υπηρετούν τον εγωκεντρικό «εαυτό».
Υπάρχουν για να μας κάνουν ικανούς να σταθούμε δίπλα σε άλλους.
Η μεγάλη διαφορά στην ηθική στάση συνοψίζεται σε δύο φράσεις: «Αν γίνω καλύτερος, ο κόσμος γύρω μου θα γίνει καλύτερος». «Αν ο κόσμος γίνει καλύτερος, τότε θα είμαι κι εγώ ευτυχισμένος». Η πρώτη είναι στάση ευθύνης. Η δεύτερη μεταθέτει διαρκώς το βάρος στους άλλους.
Η φιλία ως παιδαγωγικό ιδανικό
Στην αγωγή των παιδιών, συχνά μιλάμε για επιτυχία, επιδόσεις, δεξιότητες.
Σπανιότερα μιλάμε ρητά για φιλία ως ύψιστο αγαθό.
Κι όμως, από τον Όμηρο έως τον Αριστοτέλη, από τους Πυθαγορείους έως τους Στωικούς, η φιλία θεωρείται σχολείο αρετής.
Είναι ο τόπος όπου δοκιμάζεται η αλήθεια του χαρακτήρα.
Τα παιδιά χρειάζονται παραδείγματα.
Ιστορίες όπου ο ήρωας αγωνίζεται όχι μόνο για τον εαυτό του αλλά για τον φίλο του.
Όπου η συγγνώμη αποκαθιστά τη σχέση.
Όπου η θυσία δεν παρουσιάζεται ως απώλεια, αλλά ως ανώτερο κέρδος.
Η ευτυχία ως κοινή ζωή
Για τον Αριστοτέλη, η ευδαιμονία είναι ενέργεια ψυχής κατ’ αρετήν μέσα σε κοινότητα.
Ο άνθρωπος είναι «ζῷον πολιτικόν».
Χωρίς σχέσεις, δεν ολοκληρώνεται.
Η αληθινή ευτυχία είναι η κοινή επίγνωση ότι μοιραζόμαστε μια αγαθή ζωή.
Ότι ο φίλος χαίρεται για τη χαρά μας και λυπάται για τη λύπη μας.
Ότι μπορούμε να τον εμπιστευθούμε.
Αν χαθεί αυτή η ικανότητα, τότε η κοινωνία γίνεται άθροισμα απομονωμένων ατόμων.
Αν όμως διασωθεί, ακόμη και σε δύσκολους καιρούς, τότε υπάρχει ελπίδα.
Κατακλείδα
Η φιλία είναι ίσως το πιο υποτιμημένο αγαθό της εποχής μας.
Θεωρείται αυτονόητη, ενώ στην πραγματικότητα απαιτεί καλλιέργεια χαρακτήρα.
Ο Δάμων και ο Φιντίας μάς θυμίζουν ότι η εμπιστοσύνη μπορεί να φθάσει μέχρι τον θάνατο.
Ο Ορέστης και ο Πυλάδης δείχνουν την πίστη στην κοινή μοίρα.
Ο Αχιλλέας και ο Πάτροκλος αποκαλύπτουν ότι η αγάπη για τον φίλο υπερνικά την ατομική φιλοδοξία.
Αν θέλουμε να μιλήσουμε σοβαρά για ευτυχία, οφείλουμε να επιστρέψουμε σε αυτή τη θεμελιώδη αλήθεια: η ευτυχία δεν κατασκευάζεται μέσα σε έναν μοναχικό εσωτερικό κόσμο.
Γεννιέται ανάμεσα σε πρόσωπα.
Και η αρετή (όλη η αρετή) έχει τελικό σκοπό να μας καταστήσει άξιους αυτής της σχέσης.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...