Γράφει ο Διαμαντής Σεϊτανίδης
Λέγεται συχνά ότι η δημοκρατία βρίσκεται σε κρίση.
Στην πραγματικότητα, αυτό που καταρρέει μπροστά στα μάτια μας δεν είναι η δημοκρατία ως θεσμική μορφή, αλλά η πολιτική ως ζωντανή σχέση εκπροσώπησης, συμμετοχής και νοήματος.
Σε όλο τον δυτικό κόσμο, και ολοένα πιο έντονα στην Ελλάδα, διαμορφώνεται μια βαθιά αντιπολιτική διάθεση: όχι καταρχήν εχθρική προς τη δημοκρατία, αλλά κουρασμένη, αποστασιοποιημένη και καχύποπτη απέναντι σε όσους μιλούν στο όνομά της.
Η αποχή που άγγιξε το 60% στις ευρωεκλογές του 2024 στην Ελλάδα ήταν μια εκκωφαντική προειδοποίηση.
Ήταν πολιτικό γεγονός πρώτης τάξης.
Ένα σιωπηλό δημοψήφισμα απόσυρσης.
Μια μαζική δήλωση ότι «δεν συμμετέχουμε», όχι επειδή απαγορεύεται, αλλά επειδή (στα μάτια εκατομμυρίων πολιτών) δεν έχει πια νόημα.
Αυτό το φαινόμενο, δυστυχώς, δεν είναι ελληνική ιδιομορφία.
Αντιθέτως, εντάσσεται σε μια ευρύτερη διεθνή τάση που χαρακτηρίζει την εποχή μας: τη μετάβαση από την κρίση εμπιστοσύνης στην κρίση συμμετοχής.
Από την κρίση της πολιτικής στην αντιπολιτική
Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η πολιτική λειτουργούσε ως μηχανισμός ένταξης.
Τα κόμματα, τα συνδικάτα, οι επαγγελματικοί και τοπικοί σύλλογοι, ακόμη και οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις, προσέφεραν στους πολίτες ένα πλαίσιο ταυτότητας και συμμετοχής.
Η πολιτική δεν ήταν μόνο διαδικασία, ήταν τρόπος ζωής.
Αυτό το υπόστρωμα έχει πλέον διαλυθεί.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Στη θέση του αναδύεται μια κοινωνία ατόμων που βιώνουν την πολιτική ως κάτι ξένο, απόμακρο, τεχνοκρατικό ή προσχηματικό.
Η εξουσία μοιάζει να ασκείται «κάπου αλλού»: σε υπερεθνικά όργανα, σε αγορές, σε αόρατα κέντρα αποφάσεων.
Ο πολίτης, ακόμη και όταν ψηφίζει, αισθάνεται θεατής.
Στην Ελλάδα, αυτή η διαδικασία είναι ιδιαίτερα φορτισμένη.
Η δεκαετία της οικονομικής κρίσης διέλυσε την αυταπάτη ότι η συμμετοχή εγγυάται αποτέλεσμα.
Οι κυβερνητικές εναλλαγές, τα μνημόνια, τα δημοψηφίσματα που ακυρώθηκαν στην πράξη και η αίσθηση ότι «όλοι υπόσχονται, αλλά τίποτα δεν αλλάζει ουσιαστικά», παρήγαγαν μια βαθιά κόπωση.
Η αποχή του 2024 δεν ήταν θυμός.
Δυστυχώς, ήταν παραίτηση.
Η διεθνής εικόνα: κοινωνίες σε απόσυρση
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται σε ολόκληρη τη Δύση.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει καταρρεύσει.
Στην Ευρώπη, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν σταθερή υποχώρηση της πίστης ότι το πολιτικό σύστημα λειτουργεί προς όφελος των πολλών.
Τα κόμματα μετατρέπονται σε κλειστά επαγγελματικά σχήματα, με περιορισμένη κοινωνική γείωση.
Ο πολιτικός επιστήμονας Πίτερ Μέιρ περιέγραψε ήδη από τη δεκαετία του 2000 αυτή την εξέλιξη ως «κυβέρνηση του κενού»: οι θεσμοί παραμένουν, αλλά η κοινωνική ενέργεια που τους νομιμοποιούσε έχει εξαφανιστεί.
Οι πολίτες δεν εξεγείρονται μαζικά.
Απλώς αποσύρονται.
Αυτό είναι το νέο στοιχείο της εποχής μας.
Η αντιπολιτική δεν εκδηλώνεται με διαδηλώσεις ή εξεγέρσεις.
Εκδηλώνεται με σιωπή.
Με αποχή.
Με το κλείσιμο της τηλεόρασης όταν μιλούν πολιτικοί.
Με την αίσθηση ότι «δεν αξίζει τον κόπο».
Η ελληνική ιδιαιτερότητα: από τη μαζική πολιτικοποίηση στη μαζική αποχή
Η Ελλάδα υπήρξε, ιστορικά, χώρα έντονης πολιτικοποίησης.
Από τη Μεταπολίτευση έως και την κρίση, η συμμετοχή ήταν υψηλή, οι ιδεολογικές ταυτότητες ισχυρές, οι πολιτικές συγκρούσεις πραγματικές.
Ακόμη και η πόλωση λειτουργούσε ως μορφή ένταξης.
Η σημερινή κατάσταση είναι το ακριβώς αντίθετο.
Η αποχή στις ευρωεκλογές του 2024 δεν οφείλεται σε άγνοια ή αδιαφορία.
Οφείλεται σε βαθιά απονομιμοποίηση της πολιτικής ως φορέα αλλαγής.
Πολλοί πολίτες δεν πιστεύουν ότι η ψήφος τους μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά την πορεία της χώρας ή της Ευρώπης.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι «δεν καταλαβαίνουν». Είναι ότι έχουν πειστεί πως καταλαβαίνουν πολύ καλά και αυτό ακριβώς τους οδηγεί στην απόσυρση.
Αντιπολιτική και λαϊκισμός: όχι ταυτόσημα, αλλά συγγενή
Συχνά συγχέουμε την αντιπολιτική με τον λαϊκισμό.
Στην πραγματικότητα, ο λαϊκισμός είναι μία από τις πιθανές πολιτικές εκφράσεις της αντιπολιτικής οργής, όχι η μοναδική.
Όταν δεν βρίσκει θεσμική διέξοδο, η δυσαρέσκεια είτε διοχετεύεται σε ακραίους ηγέτες είτε εξατμίζεται ως αποχή.
Η Ελλάδα γνώρισε και τις δύο φάσεις.
Πρώτα τη διοχέτευση της οργής σε «αντισυστημικές» υποσχέσεις.
Έπειτα, την απογοήτευση και την υποχώρηση.
Η αποχή του 2024 είναι το δεύτερο στάδιο: μετά την έκρηξη, η κόπωση.
Η επικίνδυνη κανονικοποίηση της αποχής
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι το ποσοστό της αποχής καθαυτό.
Είναι η κανονικοποίησή της.
Όταν το 60% δεν ψηφίζει και το σύστημα συνεχίζει να λειτουργεί σαν να μη συνέβη τίποτα, τότε η απόσυρση παγιώνεται ως αποδεκτή στάση.
Έτσι, η Δημοκρατία κινδυνεύει όχι από πραξικοπήματα ή αυταρχικούς ηγέτες, αλλά από αργή εσωτερική απονέκρωση.
Οι αποφάσεις λαμβάνονται από ολοένα μικρότερα εκλογικά σώματα, οι μειοψηφίες αποκτούν δυσανάλογη ισχύ και η πολιτική μετατρέπεται σε τεχνική διαχείριση χωρίς κοινωνική νομιμοποίηση.
Τι σημαίνει αυτό για το μέλλον
Η αντιπολιτική έξαρση δεν είναι παροδικό φαινόμενο.
Είναι δομικό σύμπτωμα μιας εποχής όπου οι κοινωνίες άλλαξαν πιο γρήγορα από τους θεσμούς που τις κυβερνούν.
Αν δεν αποκατασταθεί η σχέση πολιτικής και κοινωνίας, η αποχή δεν θα μειωθεί, αντίθετα θα γίνει μόνιμο χαρακτηριστικό.
Για την Ελλάδα, αυτό είναι υπαρξιακό ζήτημα.
Μια χώρα με ανοιχτά εθνικά, δημογραφικά και οικονομικά μέτωπα δεν μπορεί να πορεύεται με μια κοινωνία που έχει αποσυρθεί από τη συλλογική απόφαση.
Η Δημοκρατία δεν πεθαίνει μόνο όταν καταλύεται.
Πεθαίνει και όταν εγκαταλείπεται.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...