Γράφει ο Ευγένιος
Τα τελευταία χρόνια, η λέξη «κοινότητα» έχει αποκτήσει σχεδόν μαγικό χαρακτήρα στον δημόσιο λόγο.
Εμφανίζεται σε συζητήσεις για την ψυχική υγεία, την απομόνωση που εντείνουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την κρίση νοήματος στους νέους, αλλά και την ανάγκη συλλογικής δράσης απέναντι στην κλιματική αλλαγή.
Από κοινωνιολόγους και ψυχολόγους έως ακτιβιστές και πολιτικούς, η κοινότητα παρουσιάζεται ως το αντίδοτο στη μοναξιά, στον ατομικισμό και στην κοινωνική διάλυση.
Ωστόσο, αυτή η σχεδόν καθολική εξύμνηση της κοινότητας συχνά παραβλέπει ένα κρίσιμο ερώτημα: ποια κοινότητα και με ποιους όρους;
Η κοινότητα δεν είναι απλώς ένας ουδέτερος ή αυτόματα θετικός κοινωνικός σχηματισμός.
Ορίζει σύνορα, δημιουργεί ταυτότητες, αλλά ταυτόχρονα αποκλείει, ιεραρχεί και πειθαρχεί.
Και ακριβώς εδώ βρίσκεται η σημασία της για την κατανόηση της σύγχρονης Ακροδεξιάς.
Πολυετής εθνογραφική έρευνα σε ακροδεξιά νεανικά κινήματα στην Ιταλία, την Πολωνία και την Ουγγαρία, δείχνει ότι η «κοινότητα» δεν είναι απλώς ένα επικοινωνιακό σύνθημα της Ακροδεξιάς.
Είναι ο πυρήνας της πολιτικής και υπαρξιακής της πρότασης.
Η Ακροδεξιά ως εμπειρία, όχι μόνο ως ιδεολογία
Σε αντίθεση με την κυρίαρχη εικόνα που παρουσιάζει την Ακροδεξιά κυρίως ως χώρο μίσους, ρητορικής βίας και αυταρχισμού, η εθνογραφική ματιά αποκαλύπτει κάτι πιο σύνθετο.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Πολλοί νέοι και νέες δεν προσελκύονται πρωτίστως από την ιδεολογία, αλλά από την εμπειρία: τη συμμετοχή σε μια ομάδα που προσφέρει νόημα, σκοπό και καθημερινή συντροφικότητα.
Όταν τα μέλη αυτών των κινημάτων εξηγούν γιατί εντάχθηκαν, σπάνια ξεκινούν από πολιτικά συνθήματα.
Μιλούν για αποξένωση, για την αίσθηση ότι «κανείς δεν νοιάζεται», για τη διάλυση των παραδοσιακών κοινωνικών δεσμών.
Περιγράφουν τη στιγμή της ένταξης ως μια επιστροφή σε κάτι «αληθινό» και «σταθερό».
Η κοινότητα παρουσιάζεται ως οικογένεια, ως αδελφότητα, ως χώρος αμοιβαίας υποστήριξης.
Ένας Ιταλός ακτιβιστής περιέγραψε το κίνημά του με αναφορά στη Συντροφιά του Δαχτυλιδιού: μια μικρή ομάδα δεμένων ανθρώπων με κοινή αποστολή.
Η μεταφορά δεν είναι τυχαία.
Η Ακροδεξιά αντλεί συχνά από μυθικά και επικά αφηγήματα, προσφέροντας στα μέλη της έναν ρόλο σε μια μεγαλύτερη ιστορία.
Τελετουργίες, πειθαρχία και καθημερινή ζωή
Η κοινότητα δεν συγκροτείται μόνο μέσα από λόγια, αλλά μέσα από πρακτικές.
Οι ακροδεξιές οργανώσεις επενδύουν συστηματικά σε τελετουργίες ένταξης, συλλογικές δραστηριότητες, κοινή φυσική άσκηση, κατασκηνώσεις, πολιτιστικές εκδηλώσεις, ακόμη και δράσεις «αλληλεγγύης» περιορισμένες σε «εθνικούς» πληθυσμούς.
Αυτές οι πρακτικές δημιουργούν έντονους δεσμούς.
Η αυστηρή ιεραρχία και η πειθαρχία δεν βιώνονται απαραίτητα ως καταπίεση.
Αντίθετα, για πολλούς λειτουργούν ως πηγή ασφάλειας και σαφήνειας σε έναν κόσμο που μοιάζει ρευστός και απρόβλεπτος.
Η κοινότητα προσφέρει κανόνες, ρόλους, προσδοκίες.
Σε αυτό το πλαίσιο η βία, αν και παρούσα, δεν είναι το κεντρικό στοιχείο συνοχής.
Η πραγματική «κόλλα» είναι η καθημερινή εμπειρία του ανήκειν: το να έχεις ανθρώπους που σε περιμένουν, που βασίζονται σε εσένα, που μοιράζονται τον ίδιο τρόπο ζωής.
Η κοινότητα ως αντίπαλο δέος του φιλελευθερισμού
Στον ιδεολογικό πυρήνα αυτών των κινημάτων βρίσκεται μια βαθιά αντιφιλελεύθερη στάση.
Ο φιλελευθερισμός κατηγορείται ότι αποσυνθέτει κάθε συλλογικό δεσμό, ότι μετατρέπει τα πάντα, ακόμη και τις ανθρώπινες σχέσεις, σε συναλλαγές.
Η Ακροδεξιά αντιπαραθέτει σε αυτό μια εικόνα οργανικής κοινότητας, ριζωμένης στην παράδοση, στο έθνος, στη θρησκεία.
Η κοινότητα παρουσιάζεται ως κάτι φυσικό και διαχρονικό, σε αντίθεση με τη «τεχνητή» κοινωνία των δικαιωμάτων και των θεσμών.
Έτσι, η πολιτική μετατρέπεται σε ηθική αποστολή και πολιτισμικό αγώνα.
Παρελθόν, παρόν και μέλλον σε ενιαίο αφήγημα
Ιδιαίτερα ισχυρό στοιχείο της ακροδεξιάς κοινότητας είναι η σύνδεση του παρόντος με ένα εξιδανικευμένο παρελθόν και ένα υποσχόμενο μέλλον.
Τα μέλη δεν ανήκουν απλώς σε μια ομάδα σήμερα.
Αισθάνονται κρίκοι σε μια αλυσίδα γενεών.
Οι πρόγονοι, οι ήρωες του έθνους, αλλά και οι «αγέννητοι» απόγονοι, συνυπάρχουν στο ίδιο ηθικό σύμπαν.
Αυτή η χρονική συνέχεια προσδίδει βάθος και σοβαρότητα στην εμπειρία της κοινότητας.
Η καθημερινή δράση αποκτά υπαρξιακή σημασία: δεν ζεις μόνο για τον εαυτό σου, αλλά για κάτι μεγαλύτερο.
Οι σκοτεινές πλευρές της κοινότητας
Η ανάλυση, ωστόσο, δεν εξιδανικεύει την κοινότητα.
Κάθε κοινότητα ορίζεται και από τον αποκλεισμό.
Η έντονη αίσθηση του «εμείς» προϋποθέτει ένα «αυτοί».
Οι ακροδεξιές κοινότητες είναι δομικά αποκλειστικές: ορίζονται εθνοτικά, πολιτισμικά, συχνά και βιολογικά.
Επιπλέον, η έμφαση στην ομοιογένεια περιορίζει την ατομική ελευθερία.
Όσοι παρεκκλίνουν, αμφισβητούν ή κουράζονται, συχνά περιθωριοποιούνται ή στιγματίζονται.
Η κοινότητα που προσφέρει νόημα μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μηχανισμό ελέγχου.
Τι μας λέει αυτό για τη σύγχρονη κοινωνία;
Το κρίσιμο συμπέρασμα της ανάλυσης δεν αφορά μόνο στην Ακροδεξιά.
Μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε γιατί η ανάγκη για κοινότητα είναι τόσο έντονη σήμερα.
Μήπως η φιλελεύθερη κοινωνία απέτυχε να προσφέρει μορφές συλλογικότητας που να συνδυάζουν ελευθερία και νόημα;
Μήπως η εμμονή στην ατομική αυτοπραγμάτωση άφησε πολλούς ανθρώπους χωρίς σταθερά σημεία αναφοράς;
Η Ακροδεξιά δεν «εφευρίσκει» αυτή την ανάγκη.
Την εκμεταλλεύεται.
Προσφέρει μια απάντηση απλή, συγκρουσιακή και επικίνδυνα γοητευτική.
Ίσως, τελικά, το στοίχημα για τις δημοκρατικές κοινωνίες δεν είναι να απορρίψουν την έννοια της κοινότητας, αλλά να την επανανοηματοδοτήσουν: ως χώρο ανοιχτό, πλουραλιστικό, χωρίς αποκλεισμούς, όπου το ανήκειν δεν προϋποθέτει την εχθρότητα.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...