Γράφει ο Μάκης Γεωργιάδης
Η έννοια της ιδιότητας του πολίτη είναι μια βαθιά φιλοσοφική, πολιτισμική και τελικά ηθική έννοια.
Από την Αρχαιότητα έως σήμερα, το ερώτημα παραμένει επίμονο: ανήκουμε πρωτίστως σε έναν συγκεκριμένο τόπο και σε μια συγκεκριμένη πολιτική κοινότητα ή είμαστε μέλη μιας ευρύτερης, καθολικής ανθρώπινης κοινότητας, που υπερβαίνει σύνορα, εποχές και πολιτεύματα;
Το ερώτημα αυτό δεν είναι αφηρημένο.
Καθορίζει τη στάση μας απέναντι στην Πατρίδα, στους θεσμούς, στον νόμο, αλλά και απέναντι στην ίδια τη Δημοκρατία.
Και δύο από τις πιο ισχυρές, αλλά και αντικρουόμενες, απαντήσεις δίνονται από δύο εμβληματικές μορφές της κλασικής σκέψης: τον Σωκράτη και τον Κικέρωνα.
Ο Σωκράτης ενσαρκώνει την έννοια του πολίτη της πόλης– κράτους.
Η ταυτότητά του είναι άρρηκτα δεμένη με την Αθήνα.
Δεν πρόκειται απλώς για τόπο κατοικίας ή πολιτικής συμμετοχής, αλλά για μια σχέση ηθικής δέσμευσης και ιστορικής συνέχειας.
Ο Σωκράτης δεν είναι πολίτης «εν γένει», αλλά Αθηναίος, και μάλιστα με πλήρη επίγνωση των υποχρεώσεων που αυτό συνεπάγεται.
Η στάση του απέναντι στην καταδίκη του είναι αποκαλυπτική.
Παρότι θεωρεί την απόφαση άδικη, αρνείται να διαφύγει ή να παραβιάσει τους νόμους της πόλης.
Στον διάλογο «Κρίτων», οι νόμοι προσωποποιούνται και του υπενθυμίζουν ότι η παραμονή του στην Αθήνα συνιστά μια άρρητη συμφωνία: να υπακούει ή να πείθει, όχι να παραβιάζει.
Η πολιτεία δεν είναι απρόσωπος μηχανισμός, αλλά ηθικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο πολίτης διαμορφώνεται, εκπαιδεύεται και δρα.
Η σωκρατική αντίληψη της ιδιότητας του πολίτη είναι, επομένως, βαθιά τοπική και συγκεκριμένη.
Η δικαιοσύνη, η πολιτική αρετή και η προσωπική ευθύνη αποκτούν νόημα μόνο εντός μιας συγκεκριμένης πολιτικής κοινότητας.
Η πίστη στον νόμο δεν εξαρτάται από την εκάστοτε ορθότητά του, αλλά από τη διαχρονική νομιμότητα της πόλης ως κοινότητας ζωής.
Η οπτική του Κικέρωνα
Απέναντι σε αυτή τη θεώρηση, ο Κικέρων προτείνει μια ριζικά διαφορετική αντίληψη.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Για τον Ρωμαίο στοχαστή, ο άνθρωπος δεν ανήκει πρωτίστως σε μία πόλη, αλλά σε μια καθολική πολιτεία: την κοσμόπολη.
Η βάση αυτής της πολιτείας δεν είναι η γεωγραφία ή η πολιτική ιστορία, αλλά ο ορθός λόγος και ο φυσικός νόμος, που είναι κοινός σε θεούς και ανθρώπους.
Στο έργο του «Περί Νόμων», ο Κικέρων υποστηρίζει ότι ο νόμος δεν είναι απλώς προϊόν ανθρώπινης βούλησης, αλλά έκφραση της καθολικής λογικής τάξης του σύμπαντος.
Από τη στιγμή που ο λόγος είναι κοινός σε όλους τους ανθρώπους, τότε και η δικαιοσύνη δεν μπορεί να περιορίζεται στα όρια μιας πόλης ή ενός κράτους.
Οι άνθρωποι είναι συμπολίτες όχι επειδή μοιράζονται θεσμούς, αλλά επειδή μετέχουν στον ίδιο ορθό λόγο.
Η κικερώνειος κοσμόπολη προαναγγέλλει μεταγενέστερες χριστιανικές και νεωτερικές αντιλήψεις.
Δεν είναι τυχαίο ότι η σκέψη του βρίσκει αντηχήσεις στην «Πολιτεία του Θεού» του Αυγουστίνου, αλλά και στη χριστιανική ιδέα μιας υπερεθνικής ηθικής κοινότητας.
Ο άνθρωπος, ως έλλογο ον, δεσμεύεται από έναν νόμο ανώτερο από κάθε πολιτική εξουσία.
Αυτές οι δύο αντιλήψεις δεν είναι απλώς ιστορικά ενδιαφέρουσες.
Αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικές στάσεις ζωής και πολιτικής σκέψης, που επανεμφανίζονται διαρκώς στη νεότερη ιστορία.
Το ερώτημα «πού ανήκουμε» επανέρχεται σε κάθε συζήτηση για την εθνική κυριαρχία, την παγκοσμιοποίηση, τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά και για τον ρόλο της παιδείας και των ανθρωπιστικών σπουδών.
Η σύνθεση του Χριστιανισμού κι η νεότερη πολιτική σκέψη
Η χριστιανική παράδοση επιχειρεί, ήδη από τον Απόστολο Παύλο, μια σύνθεση αυτών των δύο κόσμων.
Στην προς Ρωμαίους επιστολή, ο Παύλος αναγνωρίζει την υποχρέωση υπακοής στην πολιτική εξουσία, χωρίς όμως να την απολυτοποιεί.
Ο νόμος του Θεού, ο φυσικός νόμος και η πολιτική νομιμότητα συνυπάρχουν σε μια διαρκή ένταση, που απαιτεί διάκριση και ευθύνη.
Στη νεότερη πολιτική σκέψη, η ένταση αυτή παραμένει.
Ο Έντμουντ Μπερκ, για παράδειγμα, αντιλαμβάνεται την πατρίδα όχι ως απλό γεωγραφικό χώρο, αλλά ως ιστορική και κοινωνική σχέση.
Η πολιτική κοινότητα είναι προϊόν παράδοσης, θεσμών και διαγενεακής συνέχειας, όχι αφηρημένων αρχών.
Υπό αυτή την έννοια, ο Μπερκ φαίνεται να πλησιάζει περισσότερο την κικερώνειο αντίληψη, χωρίς όμως να απορρίπτει τη σημασία της συγκεκριμένης πολιτικής κοινότητας.
Ο Τζορτζ Ουάσινγκτον, από την άλλη, κινείται σε μια πιο αμφίσημη κατεύθυνση.
Η αναφορά του στη θεία πρόνοια, στην αρετή και στη μοίρα του δημοκρατικού πειράματος υποδηλώνει μια αντίληψη όπου η πατρίδα δεν είναι απλώς κράτος, αλλά φορέας ηθικής αποστολής.
Το ερώτημα παραμένει: πρόκειται για μια εθνική εκδοχή της κοσμόπολης ή για μια ιδιαίτερη ιστορική αποστολή ενός συγκεκριμένου λαού;
Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα δεν είναι απλή ούτε μονοσήμαντη.
Ίσως, τελικά, το διακύβευμα δεν είναι η επιλογή μεταξύ Σωκράτη και Κικέρωνα, αλλά η ικανότητά μας να διατηρούμε την ένταση ανάμεσα στις δύο αυτές αντιλήψεις.
Να είμαστε πολίτες μιας συγκεκριμένης πολιτείας, με ευθύνη και δέσμευση, χωρίς να χάνουμε την επίγνωση μιας ευρύτερης ηθικής και πνευματικής κοινότητας.
Σε μια εποχή όπου η έννοια της πατρίδας συχνά απαξιώνεται ή εργαλειοποιείται, και όπου ο κοσμοπολιτισμός κινδυνεύει να μετατραπεί σε αφηρημένη ηθικολογία, η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Οι ανθρωπιστικές σπουδές και η φιλοσοφία δεν προσφέρουν έτοιμες λύσεις, αλλά μας βοηθούν να κατανοήσουμε το βάθος και την πολυπλοκότητα των ερωτημάτων.
Το μέλλον της πολιτικής κοινότητας, της παιδείας και του πατριωτισμού εξαρτάται, εν μέρει, από το πώς θα απαντήσουμε στο παλαιό αλλά πάντα επίκαιρο ερώτημα: είμαστε πρωτίστως πολίτες μιας πόλης ή μέλη μιας παγκόσμιας πολιτείας;
Και, κυρίως, μπορούμε να είμαστε και τα δύο χωρίς να προδώσουμε ούτε τον νόμο ούτε τη συνείδησή μας;-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...