Γράφει ο Ευγένιος
Στη σύγχρονη καθημερινότητα, η ευγένεια αντιμετωπίζεται συχνά ως κάτι δευτερεύον, μια επιφανειακή κοινωνική σύμβαση, μια τυπικότητα καλών τρόπων.
Εδικά μετά τον κορονοϊό έχουμε γίνει οξύθυμοι, αγενείς, συχνά χυδαίοι.
Βγαίνουμε στο δρόμο έτοιμοι να αρπαχτούμε με τον πρώτο που θα συναντήσουμε μπροστά μας.
Προ ημερών οδηγούσα κι ήμουν σε κόκκινο φανάρι.
Ανάβει πράσινο κι ετοιμάζομαι να στρίψω δεξιά, έχοντας βγάλει φλας.
Βλέπω όμως ότι στον κάθετο δρόμο ήταν αναμμένο το πράσινο για πεζούς και μια καθωσπρέπει κυρία ετοιμαζόταν να περάσει απέναντι.
Κόβω εγκαίρως, σταματώ το αυτοκίνητο αρκετά μέτρα μακριά της και της κάνω νόημα να περάσει.
Η κυρία γυρίζει προς το μέρος μου με μια έκφραση που -αν μπορούσε- θα με κατασπάραζε, και με «περιλούει» με φράσεις που ούτε ένας καραγωγέας στα υπόγεια ενός κακόφημου λιμανιού δεν χρησιμοποιεί.
Σοκαρίστηκα, μου χάλασε όλη την ημέρα!
Αλλά δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Μαθαίνουμε από παιδιά να λέμε «παρακαλώ» και «ευχαριστώ», αλλά μεγαλώνοντας διαπιστώνουμε ότι ο κόσμος γύρω μας λειτουργεί με άλλους κανόνες: ειρωνεία στον δημόσιο λόγο, επιθετικότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, εριστικότητα στο δρόμο, αδιαφορία για τον άγνωστο, ψυχρότητα στις ανθρώπινες σχέσεις.
Σαν να έχει επικρατήσει η ιδέα ότι η ευγένεια είναι αδυναμία ή, στην καλύτερη περίπτωση, πολυτέλεια.
Κι όμως, αν στρέψουμε το βλέμμα μας στην ελληνική φιλοσοφική παράδοση, θα δούμε ότι η ευγένεια δεν ήταν ποτέ κάτι επιφανειακό.
Αντιθέτως, ήταν κεντρικό στοιχείο της ηθικής συγκρότησης του ανθρώπου.
Για τον Σωκράτη, η αρετή δεν ήταν ζήτημα συμπεριφοράς αλλά γνώσης.
Ο άνθρωπος που γνωρίζει τον εαυτό του, που κατανοεί τα όριά του, τα πάθη του, τις αδυναμίες του, δεν μπορεί παρά να δείχνει επιείκεια προς τους άλλους.
Η αγένεια, στον σωκρατικό κόσμο, είναι μορφή άγνοιας: άγνοια του εαυτού και, κατ’ επέκταση, του άλλου.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Σωκράτης συνομιλεί ακόμη και με τους πιο επιθετικούς συνομιλητές του με πραότητα και ειρωνική ευγένεια.
Όχι επειδή συμφωνεί μαζί τους, αλλά επειδή θεωρεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια αδιαπραγμάτευτη.
Ο Αριστοτέλης συστηματοποίησε αυτή τη σκέψη.
Στα «Ηθικά Νικομάχεια», η ευγένεια, με τη μορφή της πραότητας, της φιλικότητας, της κοινωνικής ισορροπίας, εντάσσεται στην έννοια της μεσότητας.
Ο ενάρετος άνθρωπος αποφεύγει τόσο την τραχύτητα όσο και την κολακεία.
Δεν επιδιώκει να είναι αρεστός πάση θυσία, αλλά ούτε και να επιβάλλεται.
Η ευγένεια, έτσι, δεν είναι υποκρισία.
Είναι συνειδητή επιλογή μέτρου.
Είναι ο τρόπος με τον οποίο το άτομο συνυπάρχει με τους άλλους χωρίς να ακυρώνει ούτε τον εαυτό του ούτε τον συνομιλητή του.
Ιδιαίτερα διαφωτιστική για τη σύγχρονη εποχή είναι η σκέψη των Στωικών.
Για τον Επίκτητο, τον Σενέκα ή τον Μάρκο Αυρήλιο, η καλοσύνη και η ευγένεια δεν εξαρτώνται από το εξωτερικό περιβάλλον.
Ο άλλος μπορεί να είναι προσβλητικός, άδικος ή αδιάφορος, αυτό όμως δεν δικαιολογεί την απώλεια του εσωτερικού μας μέτρου.
Η ευγένεια είναι έκφραση αυτοκυριαρχίας.
Είναι η απόδειξη ότι δεν αφήνεις τις εξωτερικές συνθήκες να καθορίζουν τον χαρακτήρα σου.
Εδώ συναντιέται, με εντυπωσιακό τρόπο, η αρχαία φιλοσοφία με τα σύγχρονα επιστημονικά ευρήματα.
Η σύγχρονη ψυχολογία δείχνει ότι η καλοσύνη ενεργοποιεί μηχανισμούς ανταμοιβής στον εγκέφαλο, ενισχύει το αίσθημα του ανήκειν και μειώνει το άγχος και την επιθετικότητα.
Όσα σήμερα περιγράφονται με όρους νευροεπιστήμης, οι αρχαίοι τα είχαν ήδη συλλάβει ως βιωμένη εμπειρία: ο άνθρωπος ευημερεί μέσα στη σχέση με τον άλλον.
Στο ελληνικό πολιτισμικό πλαίσιο, αυτή η σκέψη έχει ιδιαίτερη σημασία.
Η έννοια της πόλης, όχι απλώς ως γεωγραφικού χώρου, αλλά ως κοινότητας, προϋποθέτει έναν ελάχιστο ηθικό κώδικα.
Ο Αριστοτέλης χαρακτήριζε τον άνθρωπο «ζῷον πολιτικόν» ακριβώς επειδή η ανθρώπινη ολοκλήρωση επιτυγχάνεται μέσα στη συνύπαρξη.
Η αγένεια, η περιφρόνηση, η μόνιμη καχυποψία δεν είναι απλώς ατομικά ελαττώματα.
Διαβρώνουν τον κοινωνικό ιστό.
Ίσως γι’ αυτό η σύγχρονη κρίση ευγένειας να μην είναι απλώς ζήτημα τρόπων, αλλά βαθύτερη πολιτισμική κρίση.
Κι ίσως να μην οφείλεται στον εγκλεισμό του κορονοϊού.
Σε έναν κόσμο ταχύτητας, σύγκρισης και διαρκούς έκθεσης, η προσοχή στον άλλον θεωρείται χάσιμο χρόνου.
Όμως η ελληνική φιλοσοφική παράδοση μάς υπενθυμίζει κάτι διαφορετικό: ότι η ποιότητα της ζωής δεν μετριέται μόνο με υλικά μεγέθη, αλλά με την ποιότητα των σχέσεων.
Η ευγένεια, λοιπόν, δεν είναι αφέλεια.
Δεν είναι υποχώρηση.
Είναι πράξη συνειδητή και, συχνά, δύσκολη.
Απαιτεί αυτοέλεγχο, ενσυναίσθηση και πνευματική καλλιέργεια.
Είναι μια μορφή καθημερινής άσκησης.
Αυτό που οι Στωικοί θα αποκαλούσαν «άσκησις».
Σε μια εποχή που η σκληρότητα συχνά επιβραβεύεται και η αγένεια κανονικοποιείται, η ευγένεια αποκτά έναν σχεδόν αντιστασιακό χαρακτήρα.
Δεν αλλάζει τον κόσμο από μόνη της, αλλά αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο υπάρχουμε μέσα σε αυτόν.
Και, όπως θα έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες, αυτό δεν είναι μικρό πράγμα.
Μακάρι να ήξερα που μένει η καθωσπρέπει κυρία, να της στείλω αυτό το κείμενο.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί του Κυριάκου Μητσοτάκη;
Η μοναξιά του φιλελευθερισμού στην εποχή των άκρων
Η Ελλάδα από το Grexit στο Eurogroup
Το Ισραήλ πολλοί εμίσησαν, τα όπλα του, όμως, όχι...
Ερνέστος Τσίλλερ, ο μεγάλος αρχιτέκτων που πέθανε πάμπτωχος
Μήπως φθάνουμε στο τέλος του ελεύθερου κόσμου;
Στο μυαλό ενός «αντισυστημικού»
Μπορεί η Ουκρανία να γλιτώσει από μιαν άδικη «ειρήνη»;
Η τραγωδία των Τεμπών και η πολιτική της εκμετάλλευση
Ο φθόνος στην πολιτική είναι το πραγματικά μεγάλο όπλο του λαϊκισμού
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...