Το νερό ως αόρατος ρυθμιστής της παγκόσμιας ισχύος

του Διαμαντή Σεϊτανίδη

Για δεκαετίες, το νερό αντιμετωπιζόταν ως ένας δεδομένος φυσικός πόρος, σχεδόν αόρατος στη χάραξη πολιτικής.

Η νέα μελέτη του Chatham House έρχεται να ανατρέψει αυτή την αντίληψη, φωτίζοντας τον καθοριστικό ρόλο που παίζει το νερό, και ειδικότερα τα λεγόμενα «υδατικά αποτυπώματα», στην παγκόσμια αγροτική παραγωγή, στο εμπόριο τροφίμων και, τελικά, στην ίδια τη διεθνή ισορροπία ισχύος.

Το βασικό επιχείρημα της μελέτης είναι σαφές: η παγκόσμια οικονομία τροφίμων λειτουργεί πάνω σε ένα σύστημα υπερεκμετάλλευσης υδατικών πόρων, το οποίο δεν είναι ούτε περιβαλλοντικά βιώσιμο ούτε γεωπολιτικά ουδέτερο.

Το νερό δεν «εξάγεται» μόνο μέσω αγωγών ή φραγμάτων· εξάγεται και έμμεσα, ενσωματωμένο στα τρόφιμα και τα αγροτικά προϊόντα που διακινούνται διεθνώς.

Τι είναι το «υδατικό αποτύπωμα»

Το υδατικό αποτύπωμα μετρά την ποσότητα γλυκού νερού που απαιτείται για την παραγωγή ενός προϊόντος, από το χωράφι έως το τελικό εμπόρευμα.

Στην αγροτική παραγωγή, η οποία καταναλώνει περίπου 70% του παγκόσμιου διαθέσιμου γλυκού νερού, το αποτύπωμα αυτό είναι καθοριστικό.

Η μελέτη δείχνει ότι μεγάλο μέρος του διεθνούς εμπορίου τροφίμων βασίζεται σε περιοχές που ήδη βρίσκονται υπό έντονη υδατική πίεση.

Με άλλα λόγια, χώρες με περιορισμένους υδατικούς πόρους συνεχίζουν να εξάγουν «υδατοβόρα» προϊόντα, υπονομεύοντας τη μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητά τους.

Αυτό προσιδιάζει ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ με τον τωρινό αναβρασμό στον πρωτογενή τομέα, με τα μπλόκα κλπ, που όμως δεν θίγουν το κεντρικό ζήτημα της ελληνικης πρωτογενούς παραγωγής: Ότι σε μεγάλο βαθμό παράγουμε -κι επιδοτούμε!- προϊόντα που είναι υψηλού κόστους και συνεπώς μη ανταγωνιστικά. Το βαμβάκι και το κριθάρι είναι μερικά από αυτά...

*****

Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ

Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ

*****

Επιστρέφουμε στη μελέτη του Chatam House: 

Αγροτική παραγωγή και δομική εξάρτηση

Ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα της μελέτης είναι η ασύμμετρη εξάρτηση του παγκόσμιου συστήματος τροφίμων από λίγες κρίσιμες περιοχές.

Χώρες όπως η Ινδία, το Πακιστάν, η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες εξάγουν τεράστιες ποσότητες αγροτικών προϊόντων, αντλώντας νερό από υπόγειους υδροφορείς που ανανεώνονται με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς – ή και καθόλου.

Αυτό δημιουργεί μια διπλή παγίδα: αφενός, οι ίδιες οι χώρες εξαγωγής οδηγούνται σε υδατική εξάντληση, αφετέρου, οι χώρες εισαγωγής γίνονται δομικά εξαρτημένες από ένα σύστημα που δεν είναι βιώσιμο.

Το Chatham House προειδοποιεί ότι αυτή η εξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε παράγοντα αστάθειας, ειδικά σε περιόδους κλιματικών σοκ, ξηρασιών ή γεωπολιτικών εντάσεων.

Κλιματική κρίση και πολιτική αστάθεια

Η κλιματική αλλαγή επιδεινώνει δραματικά την εικόνα. Η αύξηση της θερμοκρασίας, οι ακραίες ξηρασίες και η απρόβλεπτη κατανομή των βροχοπτώσεων καθιστούν το υπάρχον μοντέλο αγροτικής παραγωγής όλο και πιο επισφαλές.

Η μελέτη επισημαίνει ότι περιοχές που ήδη αντιμετωπίζουν πολιτική αστάθεια, όπως η Μέση Ανατολή, η Βόρεια Αφρική και τμήματα της Νότιας Ασίας, είναι ταυτόχρονα και περιοχές υψηλής υδατικής έντασης.

Το νερό, επομένως, δεν είναι απλώς περιβαλλοντικό ζήτημα.

Είναι παράγοντας εθνικής ασφάλειας.

Το εμπόριο ως μηχανισμός απόκρυψης του προβλήματος

Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο της ανάλυσης είναι ότι το διεθνές εμπόριο λειτουργεί συχνά ως μηχανισμός απόκρυψης της πραγματικής κατάστασης.

Οι χώρες που εισάγουν τρόφιμα ουσιαστικά «εισάγουν νερό», χωρίς αυτό να αποτυπώνεται στους εθνικούς σχεδιασμούς.

Η απουσία του νερού από τις εμπορικές και αγροτικές πολιτικές δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό: οι αποφάσεις λαμβάνονται με βάση τιμές, αποδόσεις και ανταγωνιστικότητα, όχι με βάση τη φυσική βιωσιμότητα των πόρων.

Προς μια νέα πολιτική προσέγγιση

Το Chatham House δεν περιορίζεται στη διάγνωση: προτείνει και κατευθύνσεις πολιτικής.

Μεταξύ άλλων, υπογραμμίζει την ανάγκη ενσωμάτωσης του υδατικού αποτυπώματος στις αγροτικές και εμπορικές πολιτικές, αναθεώρησης των επιδοτήσεων που ενθαρρύνουν υδατοβόρες καλλιέργειες σε άνυδρες περιοχές (κλασική περίπτωση του ελληνικού προβλήματος!), ενίσχυσης της διαφάνειας στις αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων, διεθνούς συνεργασίας για τη διαχείριση κοινών υδατικών λεκανών.

Η κεντρική ιδέα είναι ότι η ασφάλεια τροφίμων δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ασφάλεια νερού.

Το νερό ως πολιτικό ζήτημα του 21ου αιώνα

Η μελέτη καταλήγει σε ένα σαφές συμπέρασμα: το νερό αναδεικνύεται σε έναν από τους πιο κρίσιμους (και υποτιμημένους) παράγοντες της παγκόσμιας πολιτικής.

Όπως η ενέργεια καθόρισε τον 20ό αιώνα, έτσι και το νερό απειλεί να καθορίσει τον 21ο.

Όσο οι κυβερνήσεις συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν το νερό ως τεχνικό ή περιβαλλοντικό ζήτημα και όχι ως στρατηγικό πόρο, οι κρίσεις θα βαθαίνουν.

Το πραγματικό δίλημμα που θέτει η μελέτη του Chatham House δεν είναι αν το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων θα αλλάξει, αλλά αν θα αλλάξει συντεταγμένα ή μέσα από κρίσεις.- 

*****

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Φιλελευθερισμός ή κράτος δικαίου;

Γιατί ο Μοντιλιάνι δεν ζωγράφιζε τα μάτια στις προσωπογραφίες του

Τι κάνει τον ηγέτη να ξεχωρίζει;

Πότε θα μας πνίξει η θάλασσα;

Η Ελλάδα στο επίκεντρο της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας

Τσέχωφ: Αυτά είναι τα 8 χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου του πνεύματος

Γιατί φτωχαίνει η Ευρώπη; 

Μετά την Pax Americana, ένας κόσμος χωρίς ηγεμονία

Κλυταιμνήστρα: Μάνα ή φόνισσα;

Παναγής Παπαληγούρας: ένας «τσάρος» που έμενε σε υπόγειο!