Η τελευταία ευκαιρία της Δύσης

του Αλεξάντερ Στουμπ (*)

Προέδρου της Φινλανδίας

Ο κόσμος έχει αλλάξει περισσότερο τα τελευταία τέσσερα χρόνια απ’ ό,τι τις προηγούμενες τρεις δεκαετίες. 

Οι ειδήσεις ξεχειλίζουν από συγκρούσεις και καταστροφές: η Ρωσία συνεχίζει να βομβαρδίζει την Ουκρανία, η Μέση Ανατολή φλέγεται, πόλεμοι πλήττουν την Αφρική.

Την ίδια στιγμή, οι δημοκρατίες μοιάζουν να φθίνουν.

Η μεταψυχροπολεμική εποχή έχει τελειώσει, και μαζί της η ψευδαίσθηση πως η κατάρρευση του Τείχους του Βερολίνου θα οδηγούσε αυτομάτως σε έναν ενιαίο κόσμο φιλελεύθερης δημοκρατίας και ελεύθερης αγοράς. 

Οι δυνάμεις που υποτίθεται ότι θα ένωναν τον πλανήτη, το εμπόριο, η ενέργεια, η τεχνολογία, η πληροφορία, σήμερα τον χωρίζουν στα δύο.

Ζούμε σε μια νέα εποχή αταξίας.
 

Η φιλελεύθερη, βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη που γεννήθηκε μετά το 1945, φθίνει. 

Η πολυμερής συνεργασία υποχωρεί μπροστά στην πολυπολικότητα, ενώ οι ευκαιριακές συναλλαγές μοιάζουν να έχουν μεγαλύτερη σημασία από τους σταθερούς κανόνες. 

Ο ανταγωνισμός μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων επέστρεψε, με το ρήγμα Ηνωμένων Πολιτειών- Κίνας να καθορίζει την παγκόσμια γεωπολιτική.

Αλλά οι παλιοί «μεγάλοι παίκτες» δεν είναι οι μόνοι που μετρούν.

*****

Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ

Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ

*****

Αναδυόμενες μεσαίου μεγέθους δυνάμεις, όπως οι Βραζιλία, Ινδία, Μεξικό, Νιγηρία, Σαουδική Αραβία, Νότια Αφρική, αλλά και Τουρκία, έχουν πλέον την οικονομική και πολιτική ισχύ να κλίνουν την παγκόσμια ζυγαριά προς τη σταθερότητα ή προς το χάος. 

Έχουν επίσης λόγους να διεκδικούν νέο ρόλο: ο μεταπολεμικός θεσμικός κορμός δεν προσαρμόστηκε ποτέ πραγματικά στη νέα τους βαρύτητα.

Ένα τριγωνικό σύστημα διαμορφώνεται: η παγκόσμια Δύση, η παγκόσμια Ανατολή, και ο παγκόσμιος Νότος.
 

Ο τελευταίος θα κρίνει προς τα πού θα γείρει η νέα εποχή: προς τη συνεργασία, προς τον κατακερματισμό ή προς την κυριαρχία κάποιου πόλου.

Μια δεκαετία που θα καθορίσει έναν αιώνα

Τα επόμενα πέντε με δέκα χρόνια θα διαμορφώσουν την παγκόσμια τάξη για δεκαετίες. 

Κάθε διεθνής τάξη που σταθεροποιείται, έχει προσδιορισμένη διάρκεια:
• μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο περίπου είκοσι χρόνια,
• μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο περίπου σαράντα,
• μετά τον Ψυχρό Πόλεμο σχεδόν τριάντα.

Τώρα βρισκόμαστε και πάλι στο κατώφλι μιας νέας εποχής.

Και ίσως είναι η τελευταία ευκαιρία της Δύσης να πείσει τον υπόλοιπο κόσμο ότι μπορεί να λειτουργεί με διάλογο αντί μονολόγου, με συνέπεια αντί υποκρισίας, με συνεργασία αντί ηγεμονισμών.

Το τέλος μιας ψευδαίσθησης

Στα τέλη της δεκαετίας του ’80 πολλοί πίστεψαν ότι η ιστορία είχε τελειώσει, ότι οι κοινωνίες θα κινούνταν αναπόφευκτα προς τη δημοκρατία και τις αγορές.

Αλλά μετά την 11η Σεπτεμβρίου, την κρίση του 2008, την άνοδο της Κίνας και τις αποτυχίες του πολυμερούς συστήματος, αυτή η αισιοδοξία εξαφανίστηκε.

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 αποτέλεσε το οριστικό χτύπημα. 

Ένα μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας διέλυσε τους κανόνες που είχε υποσχεθεί ότι θα προστατεύει.

Πολυμερές ή πολυπολικό σύστημα;

Σήμερα, το διεθνές σύστημα δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς μετασχηματίζεται.

• Το πολυμερές σύστημα, σημαίνει διεθνείς θεσμοί, κοινές αρχές, ισότητα κρατών.

• Το πολυπολικό σύστημα ισοδυναμεί με ανταγωνιστικές μεγάλες δυνάμεις, συμφωνίες λίγων, κανόνες κατά περίπτωση, συχνά εις βάρος των μικρών κρατών.

Η τάση είναι σαφής: λιγότεροι κανόνες, περισσότερη συναλλαγή.
 

Κι όμως, ποτέ δεν τους χρειαζόμασταν περισσότερο για το κλίμα, για τη ρύθμιση της τεχνολογίας, για την ανάπτυξη, για την ειρήνη.

Ο ρεαλισμός των αξιών

Μικρά κράτη όπως η Φινλανδία, αλλά και χώρες όπως η Ελλάδα, γνωρίζουν καλά ότι η επιβίωση συχνά απαιτεί λεπτές ισορροπίες.

Η φινλανδική εμπειρία δείχνει ότι η διπλωματία μικρών χωρών μπορεί να στηριχθεί σε μια αρχή που ονομάζεται «ρεαλισμός των αξιών»: Δηλαδή να μένεις πιστός σε θεμελιώδεις αρχές (ανθρώπινα δικαιώματα, ελευθερίες, κράτος δικαίου) αλλά αναγνωρίζοντας τις πραγματικότητες ισχύος, ιστορίας και γεωγραφίας.

Το νέο παγκόσμιο τρίγωνο

Η παγκόσμια Δύση αποτελείται από περίπου 50 δημοκρατικά, φιλελεύθερα κράτη.
 

Η παγκόσμια Ανατολή από περίπου 25 χώρες με κέντρο βάρους την Κίνα και τους συμμάχους της.
 

Ο παγκόσμιος Νότος από τα δυο τρίτα της ανθρωπότητας, από μεσαίες δυνάμεις που διεκδικούν φωνή και ισχύ.

Η Ανατολή και η Δύση θέλουν το ίδιο πράγμα: να κερδίσουν το «κέντρο βάρους» του 21ου αιώνα, άρα και τα κράτη του Νότου.

Ο Νότος δεν αναζητά «αφεντικά». Αναζητά σεβασμό, επενδύσεις, ρόλο.

Και η Δύση δεν θα τον προσελκύσει με ηθικολογίες ούτε η Ανατολή με επιταγές επενδύσεων. 

Ο κόσμος δεν είναι πλέον χώρος για κηδεμονίες.

Προς μια νέα «ισορροπία των τριών»

Το ζητούμενο δεν είναι μια νέα αυτοκρατορία.

Είναι μια νέα ισορροπία ανάμεσα στις τρεις σφαίρες ισχύος, μια ισορροπία που θα επιτρέπει συνεργασία σε ζητήματα τα οποία καμία χώρα δεν μπορεί να λύσει μόνη της: κλίμα, ασφάλεια, τεχνολογία, παγκόσμια οικονομική σταθερότητα.

Για να γίνει αυτό, πρέπει να αναμορφωθούν οι θεσμοί:

1.Αναμόρφωση Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ

Μόνιμη εκπροσώπηση Αφρικής και Λατινικής Αμερικής.
 

Κατάργηση του βέτο.
 

Αναστολή συμμετοχής κρατών που παραβιάζουν τον Χάρτη του ΟΗΕ.

2.Ανασυγκρότηση ΠΟΕ, ΔΝΤ, Παγκόσμιας Τράπεζας

Με μεγαλύτερη διαφάνεια, συμμετοχή και ευελιξία.

Χωρίς τέτοιες αλλαγές, το σύστημα θα καταρρεύσει.
 

Και το κενό θα το γεμίσουν αυταρχικές δυνάμεις, πολέμαρχοι, εγκληματικά δίκτυα.

Το δίλημμα: Γιάλτα ή Ελσίνκι;

Ο κόσμος έχει ξαναβρεθεί σε σταυροδρόμι:

• Γιάλτα (1945): οι «μεγάλοι» μοιράζονται τον κόσμο πάνω από τα κεφάλια των μικρών.

• Ελσίνκι (1975): 35 κράτη, ισότιμα, θέτουν κοινούς κανόνες και θεμελιώδεις αρχές.

Σήμερα η επιλογή είναι και πάλι μπροστά μας.
 

Η Γιάλτα οδηγεί σε σφαίρες επιρροής και συγκρούσεις.
 

Το Ελσίνκι οδηγεί σε κανόνες και συνεργασία.

Η ευθύνη της Δύσης και το τελευταίο παράθυρο ευκαιρίας

Η Δύση παραμένει η ισχυρότερη οικονομικά και στρατιωτικά συμμαχία στον πλανήτη.
 

Αλλά ο τρόπος που θα χρησιμοποιήσει αυτή τη δύναμη θα καθορίσει την επόμενη φάση.

Αν επιστρέψει στην αλαζονεία του παρελθόντος, θα χάσει.
 

Αν καταλάβει ότι ο κόσμος απαιτεί σεβασμό, συμμετοχή, ισοτιμία, τότε μπορεί να οικοδομήσει μια νέα διεθνή τάξη που θα αποτρέψει τις καταρρεύσεις του 20ού αιώνα.

Το στοίχημα είναι ιστορικό.
 

Και το παράθυρο στενεύει.

Αυτή είναι ίσως η τελευταία ευκαιρία της Δύσης, και ολόκληρου του κόσμου, να επιλέξει τη συνεργασία αντί του χάους.-

(*) Δημοσιευμένο στο Foreign Affairs

*****

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Φιλελευθερισμός ή κράτος δικαίου;

Γιατί ο Μοντιλιάνι δεν ζωγράφιζε τα μάτια στις προσωπογραφίες του

Τι κάνει τον ηγέτη να ξεχωρίζει;

Πότε θα μας πνίξει η θάλασσα;

Η Ελλάδα στο επίκεντρο της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας

Τσέχωφ: Αυτά είναι τα 8 χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου του πνεύματος

Γιατί φτωχαίνει η Ευρώπη; 

Μετά την Pax Americana, ένας κόσμος χωρίς ηγεμονία

Κλυταιμνήστρα: Μάνα ή φόνισσα;

Παναγής Παπαληγούρας: ένας «τσάρος» που έμενε σε υπόγειο!