Λογοτεχνική απόδοση κι ανάπτυξη δοκιμίου βασισμένη σε κείμενο της Nicole Saldarriaga
***
Λιοντάρια, τίγρεις, αρκούδες, αυτά είναι τα σύμβολα που επιστρατεύουμε για να περιγράψουμε τη δύναμη, την ορμή, την άγρια στοργή μιας μητέρας όταν απειλείται το παιδί της. Είναι εικόνες ενστίκτου, θηριώδους αποφασιστικότητας, προστασίας χωρίς όρια.
Και όμως, καμία από αυτές τις εικόνες δεν αρκεί για να χωρέσει τη μορφή της Κλυταιμνήστρας. Η βασίλισσα των Μυκηνών, μία από τις πιο εμβληματικές παρουσίες της ελληνικής τραγωδίας, ενσαρκώνει ταυτόχρονα όλα αυτά τα θηρία, και ακόμη περισσότερα.
Η μητρική της οργή είναι ασταμάτητη, σχεδόν μυθική. Κι όμως, η πράξη της, η δολοφονία του συζύγου της, Αγαμέμνονα, παραμένει ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα εγκλήματα της αρχαίας τραγικής γραμματείας.
Πόσο από αυτό το έγκλημα ανήκει στη γυναίκα; πόσο στη μητέρα; και πόσο στη μοίρα ενός καταραμένου οίκου;
Το ερώτημα παραμένει αναλλοίωτο για αιώνες: είναι η Κλυταιμνήστρα φόνισσα ή μητέρα που παίρνει την εκδίκησή της;
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Ή μήπως είναι το τραγικό αποτέλεσμα ενός κόσμου που δεν της προσέφερε ποτέ πραγματική επιλογή;
Η Κλυταιμνήστρα παρουσιάζεται πιο δυναμικά στον Αγαμέμνονα, την πρώτη τραγωδία της θρυλικής τριλογίας «Ορέστεια» του Αισχύλου. Ο ποιητής, πατέρας της ελληνικής τραγωδίας, αναμόρφωσε το είδος: πρόσθεσε δεύτερο και τρίτο ηθοποιό, έδωσε στον χορό ενεργό ρόλο, ανέπτυξε την έννοια του διαλόγου και της δραματικής σύγκρουσης.
Η Ορέστεια είναι μια εξερεύνηση του πώς η βία περνά από γενιά σε γενιά, πώς οι πληγές κληρονομούνται, πώς η δικαιοσύνη γλιστρά εύκολα σε εκδίκηση και η εκδίκηση ντύνεται με τον μανδύα του δικαίου.
Στον Αγαμέμνονα, η Κλυταιμνήστρα υποδέχεται τον άνδρα της μόλις μια ώρα μετά την επιστροφή του από τον δεκαετή Τρωικό Πόλεμο. Τον καλωσορίζει με μωβ υφάσματα, με τιμές που θυμίζουν θεό. Και έπειτα, τον σκοτώνει στο λουτρό του, παγιδεύοντάς τον μέσα σε πέπλο ή δίχτυ, που αποτελεί σύμβολο της μοίρας που υφαίνει και σφίγγει.
Η αγριότητα της πράξης είναι αδιαμφισβήτητη.
Η αναγκαιότητά της όμως;
Εκεί αρχίζει το πραγματικό δράμα.
Η δολοφονία του Αγαμέμνονα δεν είναι η αρχή της ιστορίας αλλά το τέταρτο χτύπημα σε μια αλυσίδα αίματος.
1. Η Αρπαγή της Ελένης από τον Πάρη
Ο Πάρης, φιλοξενούμενος στο παλάτι του Μενέλαου, κλέβει την Ελένη. Πρόκειται για μια πράξη που, για τους αρχαίους Έλληνες, αποτελεί τη μέγιστη προσβολή του ιερού θεσμού της φιλοξενίας.
Ο Μενέλαος ζητά βοήθεια από τον Αγαμέμνονα. Έτσι ξεκινά η δεκαετής εκστρατεία στην Τροία: ένας πόλεμος γι’ αποκατάσταση τιμής, αλλά με κόστος ανυπολόγιστο.
2. Η Θυσία της Ιφιγένειας
Όταν οι άνεμοι σταματούν και ο στόλος δεν μπορεί να αποπλεύσει, ο μάντης Κάλχας ανακοινώνει ότι οι θεοί απαιτούν θυσία.
Και ο Αγαμέμνων, ψυχρός, σχεδόν τελετουργικός, οδηγεί την κόρη του, την Ιφιγένεια, στον βωμό.
Η Κλυταιμνήστρα δεν συγχωρεί ποτέ αυτή τη στιγμή. Είναι η ρωγμή που δεν κλείνει, η πληγή που μετατρέπεται σε οργή.
3. Το Αρχαίο Έγκλημα του Ατρέα
Πολύ πριν από όλα αυτά, ο πατέρας του Αγαμέμνονα, ο Ατρέας, είχε σκοτώσει τα παιδιά του αδελφού του, Θυέστη, και τα είχε σερβίρει ως γεύμα. Το γένος των Ατρειδών στιγματίζεται για πάντα.
Ο μόνος επιζών, ο Αίγισθος, γίνεται εραστής της Κλυταιμνήστρας. Οι δυο τους ενώνονται όχι μόνο από επιθυμία αλλά και από κοινή πληγή: και οι δύο έχουν χάσει τα παιδιά τους από την ίδια οικογένεια.
Έτσι, όταν ο Αγαμέμνονας πατά το πόδι του στο παλάτι, οι πράξεις του (και οι πράξεις των προγόνων του) έχουν ήδη υφάνει έναν ιστό, από τον οποίο δεν μπορεί να ξεφύγει.
Η μορφή της Κλυταιμνήστρας, είναι πολυπρισματική.
Η Γυναίκα που Προδόθηκε
Μια δεκαετία μόνη, ένας άνδρας που επιστρέφει όχι μετανοημένος αλλά θριαμβευτής, συνοδευόμενος μάλιστα από την Κασσάνδρα, ιέρεια, αιχμάλωτη, και ερωμένη.
Η ταπείνωση δεν είναι μόνο συναισθηματική. Κατά βάση είναι πολιτική.
Η Μητέρα που Θρηνεί
Η Ιφιγένεια για εκείνη είναι το ανεπανόρθωτο τραύμα, η ιερή στιγμή όπου η μητρική της ταυτότητα συντρίβεται με τη βία των θεών και των ανδρικών αποφάσεων.
Η Βασίλισσα που Επιβάλλει Τάξη
Σε έναν κόσμο όπου οι γυναίκες δεν έχουν φωνή, εκείνη υψώνει το ξίφος της.
Όχι ως πράξη τυφλής οργής αλλά ως πολιτική κίνηση: αναγεννά την έννομη τάξη κατά τον δικό της τρόπο.
Και όμως, όσο κι αν η πράξη της έχει τα δικά της επιχειρήματα, η τραγωδία δεν σταματά εκεί.
Ο Ορέστης επιστρέφει για να «αποδώσει δικαιοσύνη».
Στην εποχή του, η πατροκτονία θεωρείται έγκλημα βαρύτερο της μητροκτονίας.
Η Κλυταιμνήστρα φωνάζει: «Τέκνον, σε έθρεψα, σε θήλασα! θα με σκοτώσεις;»
Και όμως, ο κύκλος του αίματος ολοκληρώνεται.
Ο Ορέστης σκοτώνει τη μητέρα του.
Οι Ερινύες τον κυνηγούν.
Η Ορέστεια ολοκληρώνεται μόνο όταν η θεά Αθηνά εισάγει τη δικαιοσύνη των δικαστηρίων, μια νέα τάξη πραγμάτων, πέρα από την αιματοχυσία.
Η Κλυταιμνήστρα δεν δικαιώνεται.
Αλλά και δεν καταδικάζεται απόλυτα.
Απλώς μένει εκεί, στο λυκόφως της ανθρώπινης ηθικής.
Η Κλυταιμνήστρα παραμένει μία από τις πιο συναρπαστικές και συνάμα τρομακτικές μορφές της λογοτεχνίας.
Η φιγούρα της δεν βολεύεται σε απλές κατηγορίες.
Δεν είναι μόνο φόνισσα.
Δεν είναι μόνο μητέρα.
Δεν είναι μόνο γυναίκα που υπέστη προδοσία.
Είναι όλα αυτά και κανένα από αυτά.
Η σύγχρονη προσέγγιση, απαλλαγμένη από την πατριαρχική αυστηρότητα των αρχαίων και από το ηθικό άσπρο-μαύρο του παρελθόντος, την αντιμετωπίζει ως σύμβολο κάτι πιο σύνθετου: της γυναικείας οργής σε έναν κόσμο ανδρικών κανόνων, της μητρικής αγάπης που μετατρέπεται σε βία, της δικαιοσύνης που διαστρέφεται σε εκδίκηση, της ανθρώπινης ψυχής που συνθλίβεται κάτω από βάρη, επιλογές και απώλειες που υπερβαίνουν τις δυνατότητές της.
Το ερώτημα παραμένει αναπάντητο: έφταιξε η Κλυταιμνήστρα ή έφταιξε ο κόσμος που τη γέννησε;
Ίσως δεν είναι θέμα ενοχής, αλλά θέμα αναγνώρισης.
Αναγνώρισης του πόνου, της μοίρας, της ανθρώπινης αδυναμίας, και του τρόπου με τον οποίο οι αρχαίοι μύθοι εξακολουθούν, ύστερα από χιλιάδες χρόνια, να φωτίζουν όψεις της ψυχής μας που ακόμη δυσκολευόμαστε να ονομάσουμε.
Κι έτσι η Κλυταιμνήστρα επιμένει να ζει, να συζητείται, να μας στοιχειώνει.
Όχι ως τέρας, αλλά ως καθρέφτης: μια μορφή που αντικατοπτρίζει όσα δεν θα θέλαμε να παραδεχθούμε για τη βία, την αγάπη, και την αδυναμία μας να ξεφύγουμε από την ανθρώπινη μοίρα.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Φοίβος Δεληβοριάς: «Αντίο, ακριβέ κι αγαπημένε Διονύση Σαββόπουλε»
Ο φιλελευθερισμός στους έσχατους καιρούς
Παρθενών, ένα θαύμα τεχνικής ευφυΐας
Φτιάξε κι εσύ ένα δικό σου κόμμα. Μπορείς! (video)
Τι θα έλεγε σήμερα ο Θουκυδίδης για τον πόλεμο στην Ουκρανία (video)
Ήλιος, ο Αρχαίος Θεός του Φωτός
Η Ευρώπη του πνεύματος και της παιδείας υποκλίνεται στη Σοφία Κοράντι
Ανατόλ Φρανς, η ήρεμη δύναμη της σκέψης
Ωδή στον Βίκτορα Ουγκό
Πυθαγόρας: Όταν μιλάμε ελληνικά, διατυπώνουμε μαθηματικές εξισώσεις
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...