Γράφει ο Ευγένιος
Στο Βρετανικό Μουσείο φυλάσσονται περίπου οκτώ εκατομμύρια αντικείμενα. Όμως, για να ξεκινήσει την αφήγησή του περί υπαρξιακού κινδύνου, ο ειδικός στους κινδύνους Λουκ Κεμπ, κατευθύνθηκε αμέσως προς δύο μόνο αντικείμενα, όλα σε μια αίθουσα και συγκεκριμένα στάθηκε μπροστά σε μια διάσπαρτη συλλογή ανθρώπινων οστών.
Η έκθεση περιλάμβανε δύο από τα 64 σκελετούς που ανακαλύφθηκαν στην άμμο του Jebel Sahaba, στο βόρειο Σουδάν, το 1964. Εκτιμάται ότι είναι πάνω από 13.000 ετών, και αυτά τα σώματα έχουν σημασία για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αυτοί βρήκαν τον θάνατο.
Από τους 64 σκελετούς, τουλάχιστον οι 38 έφεραν ενδείξεις βίαιου θανάτου: συντριμμένα κρανία, οστά αντιβραχίων με κατάγματα από προσπάθεια απόκρουσης χτυπημάτων ή άλλες κακώσεις. Είτε πρόκειται για οργανωμένο πόλεμο, συγκρούσεις μεταξύ κοινοτήτων ή ακόμα και σφαγή, το Jebel Sahaba θεωρείται από τα πρώτα αποδεικτικά στοιχεία μαζικής βίας στην αρχαιολογική ιστορία.
Σύμφωνα με τον Κεμπ, αυτά τα θραυσμένα οστά μας «προετοίμαζαν» για ένα άλλο αντικείμενο στην ίδια αίθουσα του μουσείου. Τρία μέτρα πιο πέρα, στο ύψος του γονάτου, βρισκόταν η Παλέτα του Νάρμερ. Λαξευμένη από γκριζοπράσινη πέτρα, ήταν ακριβές αντίγραφο του 5.000 ετών πρωτότυπου, που ανακαλύφθηκε το 1898 από Βρετανούς αρχαιολόγους και σήμερα εκτίθεται στο Αιγυπτιακό Μουσείο του Καΐρου.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Στο κέντρο της πέτρας, δεσπόζει η μορφή του Νάρμερ, πρώτου βασιλιά της Αιγύπτου. Το αριστερό του χέρι κρατά το κεφάλι ενός εχθρού, πιθανόν αντίπαλου κυβερνήτη του Δυτικού Δέλτα. Στο ανυψωμένο δεξί του χέρι υψώνει έναν ρόπαλο, απεικονίζοντας τον θάνατο του μεγαλύτερου αντιπάλου του, πράξη που εδραίωσε την κυριαρχία του σε ολόκληρη την Αίγυπτο. Κάτω από τα πόδια του βρίσκονται τα στρεβλωμένα σώματα δύο άλλων θυμάτων, ενώ πάνω του ένα γεράκι παρουσιάζει στον Νάρμερ μια κορδέλα, σύμβολο του θεού Ώρου που του προσφέρει τον Δυτικό Νείλο.
«Εδώ έχουμε τέλεια ιστορικά στοιχεία για το τι είναι η κοινωνική σύμβαση. Είναι γραμμένη με αίμα», μου είπε ο Κεμπ. «Αυτή είναι η πρώτη απεικόνιση του πώς γεννιούνται τα κράτη».
Στο θησαυροφυλάκιο του Βρετανικού Μουσείου, ανάμεσα σε αρχαίους θησαυρούς και κλεμμένα από αποικίες αντικείμενα, η παλέτα δεν κερδίζει τα φώτα της δημοσιότητας. Οι επισκέπτες της ρίχνουν μια γρήγορη ματιά. Αλλά για τον Κεμπ, η εικόνα της είναι το πιο σημαντικό έργο τέχνης στον κόσμο, ένα σχέδιο για κάθε πόλη- κράτος, έθνος ή αυτοκρατορία που οικοδομήθηκε με τη βία, χαραγμένο σε πέτρα και στη συνέχεια μετατράπηκε σε σκόνη.
Η κατάρρευση σε συστηματική μορφή
Όταν ο Κεμπ ξεκίνησε πριν από επτά χρόνια να γράφει το βιβλίο του για το πώς οι κοινωνίες αναδύονται και καταρρέουν (και γιατί φοβάται ότι και η δική μας βαδίζει προς καταστροφή), ένα βιβλικό επεισόδιο του προσέφερε την τέλεια αλληγορία: η Μάχη της Κοιλάδας του Ελάχ, όπως αναφέρεται στο 1ο Βιβλίο του Σαμουήλ, κεφ. 17.
Η ιστορία του Δαβίδ και του Γολιάθ έχει παραδοσιακά παρουσιαστεί ως αλληγορία της υπεροχής του νου έναντι της δύναμης. Ο Γολιάθ, Φιλισταίος γίγαντας, περίπου 3 μέτρα ύψος, με χάλκινη πανοπλία, προκαλεί τον μικρό σε μονομαχία. Ο Δαβίδ, ένας νέος ποιμένας, νικά με μια πέτρα από σφεντόνα, αποδεικνύοντας ότι ακόμη και ο πιο εντυπωσιακός γίγαντας κρύβει αδυναμίες.
Στο βιβλίο του Κεμπ, Η Κατάρα του Γολιάθ, η ιστορία αυτή γίνεται μεταφορά για τις κοινωνίες- Γολιάθ: μεγάλα, ιεραρχικά και εξουσιαστικά συστήματα που κυριαρχούν, αλλά ταυτόχρονα κρύβουν αδυναμίες. Το μήνυμα είναι σαφές: η συγκέντρωση ισχύος δεν εξασφαλίζει αθανασία.
Ο Κεμπ απορρίπτει τη λέξη «πολιτισμός» όπως χρησιμοποιείται σήμερα. Για εκείνον, οι κοινωνίες δεν γεννιούνται ούτε επιβιώνουν με τρόπο «πολιτισμένο». Η δύναμη και η ιεραρχία μπορεί να εντυπωσιάζουν, αλλά ταυτόχρονα είναι οι εστίες ευπάθειας — ακριβώς όπως ο Γολιάθ.
Η σύγχρονη αναγωγή
Σήμερα, ο Κεμπ παρατηρεί: η ιστορία επαναλαμβάνεται.
Η παγκοσμιοποιημένη κοινωνία μας φέρνει χαρακτηριστικά του παρελθόντος σε νέες κλίμακες: τεράστια κράτη, αυτοματοποιημένες δομές, πανίσχυρες τεχνολογίες.
Όμως οι κανόνες του παιχνιδιού μένουν οι ίδιοι: ισχύς, συγκέντρωση και ορισμένες αδυναμίες οδηγούν σε κατάρρευση, με τη διαφορά ότι τώρα οι συνέπειες είναι πλανητικές.
Η μελέτη του Κεμπ δεν είναι απλώς ιστορική ή αρχαιολογική. Περισσότερο είναι μια προειδοποίηση: η ανθρωπότητα ίσως βαδίζει προς ένα τέλος που μοιάζει αναπόφευκτο, αν συνεχίσουμε να αγνοούμε τα διδάγματα της ιστορίας. Κι αν ο Γολιάθ πέφτει με μια πέτρα, οι δικοί μας γίγαντες, οικονομικοί, πολιτικοί, τεχνολογικοί, μπορούν να καταρρεύσουν από λάθη που σήμερα μοιάζουν αμελητέα.
Η ζωή του Κεμπ δεν είναι η κλασική ιστορική βιογραφία. Μεγάλωσε στην Bega, μια μικρή πόλη στη Νέα Νότια Ουαλία, όπου οι αγελάδες ξεπερνούσαν σε αριθμό τους ανθρώπους, σε αναλογία τρεις προς έναν. Το σπίτι του ήταν «κάπως διαλυμένο», όπως είπε, και ο πατέρας του συμμετείχε ενεργά στους Hell’s Angels και στο οργανωμένο έγκλημα, εμπειρίες που ενσάρκωσαν την πρώτη του επαφή με τη δυναμική της εξουσίας και της βίας.
Στην Καμπέρα, μετά το λύκειο, σπούδασε διεπιστημονικές σπουδές στο Australian National University. Εκεί βρήκε μέντορα την στατιστική κλιματολόγο Ζανέτ Λίντσεϊ, η οποία το 2009 τον έπεισε να συμμετάσχει σε φοιτητική αποστολή στη COP15 της Κοπεγχάγης.
Εκεί, είδε με τα μάτια του την «παράλυση της γεωπολιτικής»: αντιπροσωπείες πλούσιων χωρών, κυρίως των ΗΠΑ, χρησιμοποίησαν τεχνικές καθυστέρησης ώστε να μπλοκάρουν κρίσιμες αποφάσεις για την κλιματική αλλαγή, αφήνοντας μικρές χώρες όπως το Τουβαλού σχεδόν ανίσχυρες.
Από τότε, τον απασχόλησε η επαναλαμβανόμενη «κόκκινη κλωστή» στις διεθνείς διαπραγματεύσεις: ο ρόλος των ΗΠΑ ως ρυθμιστή (αλλά και συχνά εμπόδιο) για την πολυμερή συνεργασία. Η διδακτορική του διατριβή επικεντρώθηκε σε κρίσιμα ζητήματα όπως η απώλεια βιοποικιλότητας, τα πυρηνικά όπλα και η κλιματική αλλαγή, δείχνοντας πώς αυτά υπέκυπταν στις διαθέσεις της μεγάλης υπερδύναμης.
Όταν εξέδωσε μερικά ακαδημαϊκά άρθρα, «οι ιδέες δεν ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς», παραδέχεται. «Μέχρι που εξελέγη ο Τραμπ, και ξαφνικά τα views εκτοξεύτηκαν». Το 2018, μετακόμισε στη Βρετανία και εντάχθηκε ως ερευνητικός συνεργάτης στο Centre for the Study of Existential Risk (CSER) του Cambridge. Ένα δώρο από τον αδερφό του, μια 3D-τυπωμένη μάσκα του Dr. Doom από τουςχαρακτήρες Marvel, αποδείχτηκε προφητικό. Στα χρόνια που ακολούθησαν, όταν δημοσίευσε τις θεωρίες του για την κατάρρευση κοινωνιών, οι συνάδελφοι στο CSER άρχισαν να τον αποκαλούν με το ίδιο προσωνύμιο: Dr. Doom.
Η πρόκληση της ανθρωπότητας
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Κεμπ διάβασε το Against the Grain του James C. Scott, ένα αναθεωρητικό έργο για τις πρώιμες πόλεις. Το βιβλίο αμφισβητούσε τις παγιωμένες αντιλήψεις για την ανθρώπινη φύση: η ανάπτυξη συγκεντρωτικών κρατών δεν ήταν απαραιτήτως «εκπολιτιστική» ούτε ευνοϊκή για την ευημερία των ανθρώπων.
Αυτές οι ριζοσπαστικές ιδέες, αργότερα δημοφιλείς μέσω των Humankind (Rutger Bregman) και The Dawn of Everything (Graeber & Wengrow), πυροδότησαν πολυετή έρευνα για τις συνθήκες που επιτρέπουν στα κράτη και τις αυτοκρατορίες να αναπτυχθούν και γιατί τελικά καταρρέουν.
Η αυταπάτη του Hobbes
Στο Goliath’s Curse, ο Κεμπ ξεκινά απορρίπτοντας τη θεωρία του Thomas Hobbes και το Leviathan (1651), που ακόμα επηρεάζει την αντίληψή μας για το εύθραυστο των κοινωνιών. Ο Hobbes υποστήριζε ότι ο κοινωνικός συμβιβασμός απαιτεί έναν κεντρικό «Λεβιάθαν» για να περιορίζει τα ανθρώπινα ένστικτα.
Ο Κεμπ όμως επισημαίνει ότι η ανθρωπότητα δεν είναι εγγενώς βίαιη και ότι η εικόνα της αποσύνθεσης ως «Χάος Hobbes» είναι υπεραπλουστευτική. Πραγματικά δεδομένα από την προϊστορία δείχνουν ότι οι κυνηγοί- τροφοσυλλέκτες ζούσαν σε μια σχετικά ειρηνική κοινωνία, και η μαζική βία εμφανίστηκε μόνο όταν η ιεραρχία και η συγκέντρωση ισχύος έγιναν δομές.
Μια μελέτη του 2013 από τους Jonathan Haas και Matthew Piscitelli, με ανάλυση σχεδόν 3.000 σκελετών της Παλαιολιθικής εποχής, έδειξε ότι η μαζική σύγκρουση ήταν εξαιρετικά σπάνια, με μοναδική εξαίρεση τα Jebel Sahaba. Η ιδέα ότι η βία ήταν «καθολική» στην ιστορία των ανθρώπων, λέει ο Κεμπ, δεν υποστηρίζεται από τα στοιχεία.
Η Αχίλλειος πτέρνα του Γολιάθ
Αν ο Hobbes είχε άδικο σχετικά με την ανθρώπινη φύση, τότε γιατί οι κοινωνίες καταρρέουν; Πού βρίσκεται η Αχίλλειος πτέρνα του Γολιάθ, του κράτους-Γολιάθ;
Ο Κεμπ αναζητά ένα μοτίβο στην ιστορία. Χρησιμοποιεί το Seshat Global History Databank, μια βάση δεδομένων για πάνω από 862 πολιτείες από τη νεολιθική εποχή, καταγράφοντας χαρακτηριστικά όπως κεντροποίηση, πολεμικά όπλα, μέγεθος, ιεραρχία, κυβερνητική δομή και υποδομές. Μέσω αυτών, εντοπίζει ενιαία χαρακτηριστικά στην ανάδυση και κατάρρευση των κοινωνιών, μια προσπάθεια συστηματοποίησης της κατάρρευσης.
Το συμπέρασμα είναι σαφές: η βία, η συγκέντρωση εξουσίας και η αλαζονεία δεν δημιουργούν αθανασία. Όπως ο Δαβίδ νίκησε τον Γολιάθ με μια πέτρα, έτσι και οι κοινωνίες-Γολιάθ είναι πάντα ευάλωτες. Και η δική μας, παρόλο που μοιάζει τεράστια και πάνοπλη, δεν αποτελεί εξαίρεση.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Φοίβος Δεληβοριάς: «Αντίο, ακριβέ κι αγαπημένε Διονύση Σαββόπουλε»
Ο φιλελευθερισμός στους έσχατους καιρούς
Παρθενών, ένα θαύμα τεχνικής ευφυΐας
Φτιάξε κι εσύ ένα δικό σου κόμμα. Μπορείς! (video)
Τι θα έλεγε σήμερα ο Θουκυδίδης για τον πόλεμο στην Ουκρανία (video)
Ήλιος, ο Αρχαίος Θεός του Φωτός
Η Ευρώπη του πνεύματος και της παιδείας υποκλίνεται στη Σοφία Κοράντι
Ανατόλ Φρανς, η ήρεμη δύναμη της σκέψης
Ωδή στον Βίκτορα Ουγκό
Πυθαγόρας: Όταν μιλάμε ελληνικά, διατυπώνουμε μαθηματικές εξισώσεις
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...