Της Μαρίας Σ. (*)
Όταν έχεις περάσει ολόκληρη την ενήλικη ζωή σου δουλεύοντας στον χώρο του βιβλίου, συνηθίζεις πια να ακούς ότι «κανείς δεν διαβάζει» και ότι η εκδοτική βιομηχανία είναι ένα βήμα πριν από την κατάρρευση. Η κρίση είναι σχεδόν πάντα παρούσα, απλώς αλλάζει μορφές. Τον Αύγουστο, για παράδειγμα, κυκλοφόρησαν στοιχεία ότι η ανάγνωση για ευχαρίστηση έχει μειωθεί κατά 40% μέσα σε είκοσι χρόνια.
Βέβαια, η πτώση αυτή δεν είναι καινούρια: το γραμμόφωνο, ο κινηματογράφος, η τηλεόραση, τα βιντεοπαιχνίδια και αργότερα το διαδίκτυο, όλα ροκάνισαν τον ελεύθερο χρόνο μας για διάβασμα. Κι όμως, παρ’ όλα αυτά, οι άνθρωποι εξακολουθούν να διαβάζουν.
Ίσως γι’ αυτό, την περασμένη εβδομάδα, ένιωσα έναν διαφορετικό, πιο υπαρξιακό φόβο για το μέλλον των βιβλίων όταν έπεσα πάνω σε ένα άρθρο στο Slate με τίτλο «Το Επιχείρημα υπέρ της Ανάγνωσης Ολόκληρων Βιβλίων», των Dan Sinykin και Joanna Winant. Ως άνθρωπος χωρίς παιδιά και εκτός εκπαιδευτικού συστήματος, αγνοούσα παντελώς ότι, λόγω των προτύπων αξιολόγησης στα σχολεία που δίνουν έμφαση στην ανάλυση αποσπασμάτων αντί ολόκληρων έργων, έχει διαμορφωθεί μια ολόκληρη γενιά μαθητών με ελάχιστη αίσθηση του πλαισίου και της συνολικής εμπειρίας ενός λογοτεχνικού βιβλίου.
Πέρσι έγραψα για το πώς η τεχνολογική βιομηχανία προσπαθεί να μετατρέψει τα βιβλία σε εύπεπτα συνοπτικά «συμπυκνώματα», τύπου Blinkist, αλλά δεν είχα συνειδητοποιήσει ότι ακόμη και τα παιδιά τρέφονται πλέον με μικρά, άνοστα «γνωστικά σνακ», αντί για πνευματική τροφή.
Την ίδια εκείνη εβδομάδα, ένα κείμενο του Noah McCormack στο The Baffler με τίτλο «Κάποτε Διαβάζαμε σε Αυτή τη Χώρα» με διέκοψε σχεδόν από την ανάσα μου.
Μια φράση του έπεσε σαν γροθιά:
«Η τεχνητή νοημοσύνη έδωσε τελικά στην αμερικανική ελίτ την αφορμή να καταργήσει, λίγο- πολύ, την εκπαίδευση. Καθώς τα σχολεία ετοιμάζονται να επιβάλουν την ΑΙ στους μαθητές, η χρηματοδότηση της ανώτατης εκπαίδευσης ουσιαστικά εξαφανίζεται.»
Ίσως κι αυτό να μοιάζει με απαισιόδοξη υπερβολή. Ναι, οι άνθρωποι συνεχίζουν να αγοράζουν βιβλία, τόσο οι νέοι όσο και οι μεγαλύτεροι. Σίγουρα υπάρχουν σχολεία όπου οι μαθητές όχι μόνο διαβάζουν ολόκληρο τον Μεγάλο Γκάτσμπυ, αλλά συζητούν και εμβαθύνουν στο έργο. Όμως, με την άνοδο των Big Tech και της τεχνητής νοημοσύνης, δεν είναι παράλογο να υποστηρίξει κανείς ότι οι αξίες της κοινωνίας μας αλλάζουν, και όχι προς το καλύτερο.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’90, όταν ήμουν φοιτήτρια, άκουγα συνεχώς ότι οι εργοδότες εκτιμούν τους υποψηφίους με ανθρωπιστικές σπουδές, γιατί η παιδεία των τεχνών καλλιεργεί την κριτική σκέψη και την ικανότητα μάθησης. Δεν χρειάζεται όλοι να είναι αθεράπευτα βιβλιόφιλοι, όμως η μελέτη της λογοτεχνίας, πίστευα, διαμορφώνει ανθρώπους που επικοινωνούν ουσιαστικά και σκέφτονται κριτικά.
Είναι σπαρακτικό να βλέπεις σήμερα μια αγορά εργασίας που υποβαθμίζει τα στοιχεία που θεωρούσαμε δεδομένα: τις δεξιότητες ανάγνωσης και γραφής, την ανθρώπινη επαφή, τη δημιουργικότητα.
Κινδυνεύοντας να ακουστώ σαν την κλασική «παλιά που γκρινιάζει για τα νέα», μεγάλωσα με συνδρομή στο «Διαβάζω» και στο «Entertainment Weekly». Το θεωρούσα αυτονόητο ότι η τέχνη, δηλαδή τα βιβλία, η μουσική, ο κινηματογράφος, το θέατρο, και ναι, ακόμη και η τηλεόραση, εμπλουτίζει τη ζωή μας. Βρήκα βιβλία για την αλληλεπίδραση υψηλής και «χαμηλότερης» κουλτούρας και για το πώς αυτή η συνύπαρξη μας ωφελεί όλους. Σήμερα, το «Διαβάζω» δεν υπάρχει και το «Entertainment Weekly» έχει συρρικνωθεί σε έναν απλό ιστότοπο, και οι χώροι για ουσιαστική κριτική πολιτισμού συνεχώς εξαφανίζονται.
Χρόνια τώρα παλεύουμε με την κατάρρευση της «δημιουργικής μεσαίας τάξης» εξαιτίας της εταιρικής απληστίας. Αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο καταναλώνουμε την τέχνη, και υποτιμώντας την, κάποιες από τις μεγάλες εταιρείες περιορίζουν ολοένα και περισσότερο το ποιος μπορεί να επιβιώσει οικονομικά από τη δημιουργία. Το βλέπουμε παντού: με την Amazon και τα βιβλία, με το Spotify και τη μουσική, με το Netflix και την τηλεόραση/τον κινηματογράφο. Έχουμε περισσότερο «περιεχόμενο» από ποτέ, αλλά λιγότερες δυνατότητες για πραγματική τέχνη και για καλλιτέχνες που μπορούν να ζήσουν από αυτήν. Καλλιτέχνες, όχι εμπόρους!
Και μέσα σε όλη αυτή την πολιτιστική κατάρρευση εμφανίζεται η γενετική τεχνητή νοημοσύνη, μια βιομηχανία σχεδόν τρισεκατομμυρίου δολαρίων, χτισμένη στις πλάτες συγγραφέων. Η άνθιση της ΑΙ δεν νομιμοποιεί απλώς τη λογοκλοπή. Διαγράφει εντελώς το γεγονός ότι η μεγάλη γραφή απαιτεί δουλειά, χρόνο, σκέψη, ανθρώπινη εμπειρία. Η λατρεία της generative AI υποτιμά την ικανότητά μας να διαβάζουμε, να σκεφτόμαστε, να νιώθουμε, να μας συγκινεί η τέχνη, και να την κριτικάρουμε.
Όταν ακόμη και CEO εκδοτικών οίκων εξυμνούν την ΑΙ σε βάρος των ίδιων των συγγραφέων τους, τότε γίνεται πιο εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί τα παιδιά μεγαλώνουν με αποσπάσματα αντί για ολόκληρα βιβλία.
Κι όμως, πρέπει να πιστέψουμε ότι υπάρχει τρόπος να αντισταθούμε. Ότι οι δημιουργικοί άνθρωποι μπορούν ακόμη να αψηφήσουν την ελίτ και να συνεχίσουν να δημιουργούν. Πιστεύω επίσης πως η περιέργεια, ιδίως στα παιδιά, είναι αρετή που μπορούμε ακόμη να καλλιεργήσουμε, πέρα από την αναζήτηση μιας γρήγορης απάντησης σε μια μηχανή αναζήτησης. Υπάρχει δύναμη στην επιθυμία να γνωρίσεις τον κόσμο γύρω σου. Και υπάρχει μια μοναδική, βαθιά χαρά στο να διαβάζεις ολόκληρο το βιβλίο — απλώς για να ανακαλύψεις τι συμβαίνει παρακάτω.
(*) Η Μαρία ασχολείται με το χώρο του βιβλίου επί πολλά χρόνια
Η ΕΠΟΠΤΕΙΑ ΠΡΟΣΘΕΤΕΙ:
Στο εξαιρετικό άρθρο της Μαρίας, να συμπληρώσω το σοκ που υπέστην, όταν διάβασα για πρώτη φορά το πλήρες κείμενο του αριστουργήματος «Οι Άθλιοι». Τότε διαπίστωσα ότι οι «περιλήψεις» δίνουν, μεν, την περιγραφή του έργου, κρύβουν όμως τους θησαυρούς του. Δείτε τρία, μόνον, παραδείγματα:
1 Ο Ουγκό, ο μεγάλος αυτός μάστορας του λόγου και της ανθρώπινης ψυχής αφιερώνει εξήντα (60) σελίδες (έχω την παλαιά έκδοση των «Αθλίων» σε μετάφραση Μανώλη Σκουλούδη) για να φιλοτεχνήσει την προσωπικότητα του επισκόπου Μυριήλ, κι έτσι να δώσει υπόσταση στον άνθρωπο που άλλαξε άρδην τη ζωή του Αγιάννη. Στις περιλήψεις αυτό το κομμάτι δεν υπάρχει. Βλέπετε δεν είναι «δημοφιλές».
2 Είναι απίστευτο να διαβάζει κανείς την εσωτερική πάλη του Αγιάννη ένα ολόκληρο βράδυ, πριν τελικά αποφασίσει να ξεκινήσει για το Αρράς, προκειμένου να απαλλάξει τον Γιαστούρα από μια άδικη κατηγορία. Αξίζει αυτό και μόνο το κομμάτι για να κατατάξουμε τον Ουγκό στους διαμορφωτές της δυτικής ψυχοσύνθεσης. Και
3 Ο μέγιστος των νεότερων συγγραφέων, ο Ρώσος Φιοντόρ Ντοστογιέβσκι, εκμυστηρεύτηκε κάποτε ότι εμπνεύστηκε το αριστούργημά του «Έγκλημα και Τιμωρία» από αυτό ακριβώς το κομμάτι των «Αθλίων»: Την εσωτερική πάλη του Αγιάννη για το αν θα αφήσει στη μοίρα του έναν φουκαρά, ή αν θα τον σώσει με τίμημα τη δική του, ισόβια καταδίκη της επιστροφής στο κάτεργο. Είναι μεγαλειώδες, στα απροσμέτρητα ύψη της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, δίπλα στον Όλιβερ Τουίστ του Ντίκενς, στο Μαγικό Βουνό του Μαν, στην Άννα Καρένινα του Τολστόι, στη μαντάμ Μποβαρύ του Φλωμπέρ, στη σκακιστική νουβέλα του Τσβάιχ…
Και για να ευλογήσω λίγο και τα δικά μας λογοτεχνικά «γένια», στον Πατούχα του Κονδυλάκη, στην Κερένια Κούκλα του Χρηστομάνου, στη Φόνισσα του Παπαδιαμάντη, στους Σκλάβους στα Δεσμά τους του Θεοτόκη... βιβλία που σε πλάθουν, σε διαμορφώνουν...
Είναι δυνατόν τέτοια μαστορέματα να «κλειστούν» μέσα σε περιλήψεις;
Διαμαντής Σ.
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Φοίβος Δεληβοριάς: «Αντίο, ακριβέ κι αγαπημένε Διονύση Σαββόπουλε»
Ο φιλελευθερισμός στους έσχατους καιρούς
Παρθενών, ένα θαύμα τεχνικής ευφυΐας
Φτιάξε κι εσύ ένα δικό σου κόμμα. Μπορείς! (video)
Τι θα έλεγε σήμερα ο Θουκυδίδης για τον πόλεμο στην Ουκρανία (video)
Ήλιος, ο Αρχαίος Θεός του Φωτός
Η Ευρώπη του πνεύματος και της παιδείας υποκλίνεται στη Σοφία Κοράντι
Ανατόλ Φρανς, η ήρεμη δύναμη της σκέψης
Ωδή στον Βίκτορα Ουγκό
Πυθαγόρας: Όταν μιλάμε ελληνικά, διατυπώνουμε μαθηματικές εξισώσεις
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...