της Alicia McDermott
Ο Ήλιος υπήρξε μια θεότητα σημαντική, αλλά όχι πάντοτε όσο θα άξιζε αναγνωρισμένη για τη δύναμή της. Πριν ο ρόλος του παραμεριστεί από έναν νεότερο θεό, ο Ήλιος ήταν ο κυρίαρχος του ζωοδότη ήλιου, εκείνος που έφερνε τις εποχές και τη ζωή στον κόσμο.
Στις αρχαίες παραστάσεις εικονίζεται πάνω στο άρμα του, να διασχίζει τον ουρανό, αυτόπτης μάρτυρας των μεγάλων γεγονότων που εκτυλίσσονταν ανάμεσα σε θεούς και ανθρώπους. Κι όμως, συνήθως παραμένει στη σκιά, ή καλύτερα στο φως του περιθωρίου, παρατηρώντας τα πάντα στη γη και στον ουρανό, ακολουθώντας πιστά την αέναη καθημερινή διαδρομή του.
Το καθημερινό του ταξίδι στον ουρανό
Ο σημαντικότερος μύθος του Ήλιου αφορά την καθημερινή του πορεία στον ουρανό. Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι ένα χρυσό άρμα, τόσο εκτυφλωτικό που κανένα ανθρώπινο μάτι δεν μπορούσε να το αντικρίσει, ξεκινούσε κάθε αυγή από την Ανατολή (την Αιθιοπία) και έφτανε στη Δύση (τις Εσπερίδες), με τον ίδιο τον Ήλιο ηνίοχο.
Ήταν μια επίπονη διαδρομή. Ο θεός έπρεπε να πετά ούτε πολύ κοντά ούτε πολύ μακριά από τη γη, για να τη φωτίσει και να της χαρίσει ζωή.
Η μέρα άρχιζε όταν η αδελφή του, η θεά Ηώς, άνοιγε τις πύλες του λαμπρού παλατιού του στην Ανατολή. Ο Ήλιος ξεκινούσε με τα τέσσερα φτερωτά του άλογα, Αίθωνα, Ηώο, Πυρόη και Φλέγονα. Η ανάβαση ήταν απότομη, το μεσημέρι το πιο λαμπρό σημείο του ουρανού, και η κάθοδος προς το παλάτι της Δύσης ορμητική, εκεί όπου τον περίμενε ο ανιψιός του, ο Έσπερος, το Άστρο της Εσπέρας.
Για να επιστρέψει, ο Ήλιος διέσχιζε το βασίλειο του Ωκεανού μέσα σ’ ένα χρυσό πλοίο ή κύπελλο, δώρο του Ηφαίστου. Τη νύχτα, όταν εκείνος έπλεε κρυμμένος κάτω από τον κόσμο, η αδελφή του Σελήνη αναλάμβανε το ταξίδι στον νυχτερινό ουρανό.
Ο Φαέθων και η ολέθρια χάρη
Ένας από τους πιο γνωστούς μύθους που σχετίζονται με τον Ήλιο αφορά τον γιο του, τον Φαέθων. Ο νεαρός θέλησε απόδειξη ότι ο Ήλιος ήταν πράγματι πατέρας του.
Ταξίδεψε στην Ανατολή και ζήτησε να οδηγήσει το άρμα του ήλιου για μια μέρα. Ο Ήλιος, αν και ανήσυχος, κράτησε τον λόγο του. Το αποτέλεσμα υπήρξε καταστροφικό. Ο Φαέθων δεν μπόρεσε να τιθασεύσει τα φτερωτά άλογα. Πότε πλησίαζε υπερβολικά τη γη καίγοντάς την, πότε απομακρυνόταν παγώνοντάς την. Οι θεοί παρακολουθούσαν έντρομοι ώσπου ο Δίας χτύπησε τον νεαρό με κεραυνό για να αποτρέψει την καταστροφή του κόσμου.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Ο Ήλιος πενθούσε τον γιο του και χρειάστηκαν παρακλήσεις για να επιστρέψει στο θεϊκό του καθήκον. Οι αδελφές του Φαέθοντα, οι Ηλιάδες, θρηνούσαν τόσο που τα δάκρυά τους μετατράπηκαν σε κεχριμπάρι, κι εκείνες οι ίδιες σε λεύκες.
Μια οικογένεια από Τιτάνες και Νύμφες
Η γενιά του Ήλιου ήταν εξίσου εντυπωσιακή με το φως του. Γιος των Τιτάνων Υπερίωνα (του Φωτός) και Θείας (της Όρασης), αδελφός της Ηώς και της Σελήνης, ανήκε στο Χρυσό Γένος των θεών.
Ερωμένες του υπήρξαν Ωκεανίδες όπως η Κλυμένη και η Περσηίς, η τελευταία θεωρείται συχνά σύζυγός του, καθώς και νύμφες όπως η Κρήτη και η Ρόδος. Με την Περσηίδα απέκτησε τη μάγισσα Κίρκη και την Πασιφάη, βασίλισσα της Κρήτης, καθώς και τους βασιλείς Αιήτη της Κολχίδας και Πέρση της Περσίας.
Με την Κλυμένη απέκτησε τον Φαέθοντα και τις Ηλιάδες.
Με τη Ρόδο απέκτησε τους Ηλιάδες, επτά γιους, και την Ηλεκτρυώνη. Αυτοί κυβέρνησαν το νησί της Ρόδου, δίνοντας τα ονόματά τους στις μεγάλες πόλεις Ιαλυσό, Κάμειρο και Λίνδο. Οι κόρες του Λαμπετία και Φαέθουσα φύλαγαν τα ιερά του βόδια στη Θρινακία.
Μάρτυρας θεϊκών γεγονότων
Η παντογνωσία του Ήλιου τον κατέστησε μάρτυρα σε πολλές κρίσιμες στιγμές της ελληνικής μυθολογίας: είδε την αρπαγή της Περσεφόνης από τον Άδη, αποκάλυψε την κρυφή ένωση της Αφροδίτης με τον Άρη, βοήθησε τη Μήδεια να διαφύγει με το άρμα του, δάνεισε το χρυσό του πλοίο στον Ηρακλή, έσωσε τον Ήφαιστο και αποκατέστησε την όραση του Ωρίωνα.
Όμως γνώριζε και την εκδίκηση: όταν οι σύντροφοι του Οδυσσέα σκότωσαν τα ιερά του βόδια, απαίτησε τιμωρία. Ο Δίας έστειλε κεραυνό και μόνο ο Οδυσσέας επέζησε.
Η μορφή του στην τέχνη
Ο Ήλιος, με το στέμμα από ηλιακές ακτίνες και τα λαμπερά σγουρά του μαλλιά, υπήρξε αγαπημένο θέμα στην τέχνη των αρχαίων Ελλήνων. Ο «Ημερικός Ύμνος» τον περιγράφει να ακτινοβολεί καθώς διασχίζει τον ουρανό με το χρυσό του άρμα, πλαισιωμένος από τους τέσσερις φτερωτούς ίππους του.
Συνήθως εμφανίζεται στο περιθώριο άλλων σκηνών, όμως η πιο φημισμένη απεικόνισή του ήταν ο Κολοσσός της Ρόδου, ένα από τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου. Το τεράστιο άγαλμα, ανεγερμένο μεταξύ 304 και 280 π.Χ., κατέρρευσε σε σεισμό τον 3ο αιώνα π.Χ. Παρ’ όλα αυτά, το πρόσωπό του κοσμούσε νομίσματα της Ρόδου επί αιώνες, ενώ ιστορικές μορφές όπως ο Μέγας Αλέξανδρος και οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες Βεσπασιανός και Νέρων υιοθέτησαν την ηλιακή του εικόνα στα πορτραίτα τους.
Από τον Ήλιο στον Απόλλωνα και τον Σολ
Μετά την Τιτανομαχία, ο Ήλιος δεν τιμωρήθηκε, όμως σταδιακά παραμερίστηκε. Από τον 5ο αιώνα π.Χ. η λάμψη του μεταβιβάστηκε στον Απόλλωνα, που ταυτίστηκε σχεδόν ολοκληρωτικά με τον ήλιο στην ελληνιστική εποχή. Οι Ρωμαίοι μετέτρεψαν τον Απόλλωνα/Ήλιο στον θεό Σολ και του απέδωσαν ακόμη μεγαλύτερη λατρεία, ιδρύοντας ναούς, όπως αυτόν στο Circus Maximus.
Η λατρεία του στη Ρόδο
Η Ρόδος υπήρξε το μεγάλο ιερό του Ήλιου. Σύμφωνα με τον μύθο, ο θεός είδε πρώτος το νησί να αναδύεται από τη θάλασσα και το διεκδίκησε. Κάθε πέντε χρόνια τελούνταν τα «Αλίεια», πανελλήνιοι αγώνες προς τιμήν του, ενώ άρματα και άλογα ρίχνονταν στη θάλασσα ως προσφορές.
Παρότι δεν είχε πανελλήνια λατρεία όπως ο Δίας ή ο Απόλλων, το όνομά του επικαλούνταν σε ιερές ορκωμοσίες. Ακόμα και ο Πλάτων περιγράφει πως οι άνθρωποι χαιρετούσαν και προσεύχονταν στον ήλιο κάθε μέρα.
Ο Ήλιος στην Τέχνη: Πώς Απεικόνιζαν οι Αρχαίοι τον Θεό του Ήλιου
Ο Ήλιος εμφανίζεται σε πολυάριθμα έργα της ελληνικής τέχνης. Συνήθως απεικονίζεται ως νεαρός άνδρας με στεφάνι από τις ακτίνες του ήλιου ή με φωτεινά, σγουρά μαλλιά που αντανακλούν τη θεϊκή του λάμψη. Τα μάτια του είναι διάφανα και διαπεραστικά, σύμβολο της παντεπόπτριας φύσης του, ενώ η ενδυμασία του είναι ανάλαφρη και ρέουσα, όπως ταιριάζει σε μια ουράνια θεότητα. Ένα απλό σύμβολο του Ήλιου για τους Έλληνες ήταν και ένα μεγάλο, φωτοστεφανωμένο μάτι.
Ο ποιητής του 31ου Ομηρικού Ύμνου μάς δίνει μια θαυμαστή περιγραφή της μορφής του θεού, όπως την απέδιδαν οι καλλιτέχνες:
«Καθώς διασχίζει τον ουρανό με το άρμα του, λάμπει πάνω σε θνητούς και αθανάτους. Το βλέμμα του διαπερνά μέσα από το χρυσό του κράνος· οι λαμπρές του ακτίνες ξεχύνονται εκτυφλωτικές, και οι φωτεινές του μπούκλες πλαισιώνουν ευγενικά το πρόσωπό του, που βλέπεται από μακριά· λεπτό, χρυσό ένδυμα λάμπει επάνω του και κυματίζει στον άνεμο· και τα περήφανα άλογά του τον μεταφέρουν.»
Στην πλειονότητα των εικονιστικών παραστάσεων, ο Ήλιος δεν δεσπόζει στο κέντρο αλλά βρίσκεται στο άκρο ή στο βάθος της σκηνής, ιππεύοντας το χρυσό του άρμα. Το άρμα αυτό το σέρνουν τέσσερα φτερωτά άλογα, ή, σε κάποιες παραστάσεις, δράκοντες, και ο θεός συνοδεύεται μερικές φορές από μία ή και τις δύο αδελφές του, την Ηώ και τη Σελήνη.
Η μορφή του έχει αναγνωριστεί σε πολλά αγγεία του 5ου και 6ου αιώνα π.Χ., για παράδειγμα, σε έναν ερυθρόμορφο καλυκωτό κρατήρα του 420 π.Χ., όπου ο Ήλιος ανατέλλει καθώς αστέρες- παιδιά πέφτουν στη θάλασσα μπροστά του. Ομοίως, εμφανίζεται και σε σκηνές του Ηρακλή, τόσο σε μελανόμορφα αγγεία του 6ου αιώνα όσο και σε ερυθρόμορφα του 5ου αιώνα π.Χ.
Η διασημότερη όμως απεικόνισή του, όπως είπαμε, ήταν αναμφίβολα ο Κολοσσός της Ρόδου, το τεράστιο ανδριάντα του θεού που συγκαταλεγόταν ανάμεσα στα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου. Το άγαλμα αυτό, ύψους περίπου 33 μέτρων, ανεγέρθηκε μεταξύ 304 και 280 π.Χ. για να γιορτάσει τη νίκη των Ροδίων κατά του Δημητρίου Πολιορκητή. Ο Κολοσσός όμως κατέρρευσε έπειτα από ισχυρό σεισμό, γύρω στο 228 π.Χ., κι όμως, ακόμη και γκρεμισμένος, παρέμεινε θαύμα και σημείο αναφοράς για αιώνες.
Η εικόνα του Ήλιου εμφανιζόταν και σε νομίσματα της Ρόδου, που έφεραν το πρόσωπό του στεφανωμένο από ηλιακές ακτίνες, ένδειξη της μακρόχρονης λατρείας του στο νησί.
Η Εικόνα του Θεού μέσα στον Χρόνο
Πέρα από την τέχνη, πολλοί ιστορικοί ηγεμόνες δανείστηκαν τη μορφή του Ήλιου για να εξυψώσουν το κύρος τους. Ο Μέγας Αλέξανδρος ήταν ο πρώτος που θέλησε να ταυτιστεί με την ακτινοβόλο θεότητα (οι μεταγενέστεροι νομισματοκόποι τον απεικόνιζαν συχνά με φωτοστέφανο ηλιακών ακτίνων, ως ζωντανό ήρωα- θεό).
Αργότερα, οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες Βεσπασιανός και Νέρων υιοθέτησαν επίσης την εικονογραφία του Ήλιου- Σολ, θέλοντας να παρουσιαστούν ως φορείς φωτός, ευνομίας και αναγέννησης της αυτοκρατορίας. Η θεότητα του ήλιου, έτσι, εξελίχθηκε από αρχέγονη τιτανική δύναμη σε σύμβολο αυτοκρατορικής θείας εξουσίας.
Το Φως που Δεν Σβήνει
Ο Ήλιος, θεός τιτανικής καταγωγής και φύλακας της αιώνιας πορείας του ήλιου στον ουρανό, υπήρξε κάτι περισσότερο από μια ακόμη θεότητα του ελληνικού πανθέου. Ήταν ο αόρατος μάρτυρας των πάντων, το βλέμμα που αγκαλιάζει τη γη και τον ουρανό, η θεϊκή βεβαιότητα της επόμενης μέρας.
Με το χρυσό του άρμα να χαράζει τον ουρανό και τα φτερωτά του άλογα να σκίζουν τον αιθέρα, συμβόλιζε τον ρυθμό της ζωής και της φύσης, την ανατολή και τη δύση, τον κύκλο της αναγέννησης. Γι’ αυτό και η παρουσία του, ακόμη κι αν συχνά περνούσε στο παρασκήνιο των μεγάλων μύθων, υπήρξε διαρκής και θεμελιώδης. Χωρίς το φως του Ήλιου, ούτε οι θεοί ούτε οι άνθρωποι θα είχαν σκηνή για να ζήσουν την ιστορία τους.
Όταν, αιώνες αργότερα, η λατρεία του υποχώρησε μπροστά στη λάμψη του Απόλλωνα και κατόπιν του ρωμαϊκού Σολ, ο Ήλιος δεν έσβησε. Παρέμεινε παρών μέσα από την τέχνη, τα σύμβολα, τις μορφές που δανείστηκαν τη λάμψη του οι ήρωες και οι βασιλιάδες.
Γιατί το φως του δεν ήταν ιδιοκτησία ενός θεού. Ήταν το πανανθρώπινο σύμβολο της ζωής, της καθαρότητας, της γνώσης και της ελπίδας.
Κάθε ανατολή, στην πραγματικότητα, είναι ένας ψίθυρος του Ήλιου μέσα στους αιώνες. Μια υπενθύμιση ότι, ανεξάρτητα από τους θεούς και τους ανθρώπους, το φως θα επιστρέφει πάντα, ακριβώς όπως τότε, όταν η Ηώς άνοιγε τις πύλες του ανατολικού παλατιού του.-
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Πόσο μας αφορά και πόσο μας επηρεάζει η κρίση στη Γαλλία; (video)
Ρωσία και Τουρκία απειλούν με παρόμοιες μεθόδους Ουκρανία και Ελλάδα
Η ορθολογική κατανόηση του Σύμπαντος στην Ηθική του Σπινόζα
Η δημιουργική φαντασία στη σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη
Ζώντας στην Εποχή της Αβεβαιότητας
Η Γέννηση του Θεού, ο Χέγκελ και η κβαντική επιστήμη
Δημήτρης Πικιώνης, ο πρωτοπόρος της σύγχρονης ελληνικής αρχιτεκτονικής
Ο θάνατος μιας άγνωστης, που άλλαξε όλο τον κόσμο!
ΗΠΑ- Κίνα: Η σταθερή αλληλεξάρτηση μικροτσίπ και σπάνιων γαιών
Πηνελόπη Δέλτα, η μεγαλύτερη Ελληνίδα συγγραφέας στη νεότερη εποχή
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...