Ρίγος: Η μουσική μάς θυμίζει τι σημαίνει να είσαι ζωντανός

Είναι το 2006. Είμαι στο σχολικό λεωφορείο, με τα ακουστικά του iPod στα αυτιά, όταν αρχίζει να παίζει το “Hurt” του Johnny Cash. Το τραγούδι ξεκινά απαλά, με τον μελαγχολικό Cash να τραγουδά για την απώλεια και τη μετάνοια πάνω σε λιγοστές νότες ακουστικής κιθάρας.

*****

Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ

Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ

*****

Ως πρωτοετής στο λύκειο, δεν γνωρίζω τίποτα από τα ώριμα θέματα του τραγουδιού — το γήρας, τον θάνατο.

Μα κάπου στα μισά, κάτι συμβαίνει. Η κιθάρα και το πιάνο δυναμώνουν, η φωνή του Cash αρχίζει να φουσκώνει.

Νιώθω τις τρίχες στον αυχένα να σηκώνονται. Ένα θερμό ρίγος διατρέχει τη σπονδυλική μου στήλη· τα μπράτσα μου γεμίζουν ανατριχίλες.

Κάτι σημαντικό συμβαίνει. Δεν ξέρω ακριβώς τι. Μα κάτι έρχεται.

Τη στιγμή που περιμένω πως το τραγούδι θα χαμηλώσει, όπως έκανε στον προηγούμενο ρεφρέν, εκείνο αντίθετα κορυφώνεται. Η φωνή του Cash υψώνεται πάνω από το ορμητικό πιάνο και την κιθάρα, που μοιάζουν έτοιμα να σπάσουν τα ακουστικά μου.

Ξαφνικά, το σώμα μου κυριεύεται από μια έκσταση ηλεκτρισμένη· το μυαλό μου φλέγεται από ένα ακαθόριστο κράμα αγαλλίασης, δέους, απόγνωσης και λαχτάρας. Και μέσα σε μια στιγμή, το νιώθω βαθιά στα κόκαλά μου:

Αυτό είναι το πώς νιώθεις όταν είσαι ζωντανός.

Η φυσιολογία του ρίγους

Υπάρχει μια λέξη που περιγράφει αυτή την κοινή ανθρώπινη αντίδραση στη μουσική — τη στιγμή που ένα τραγούδι διαπερνά το σώμα και την ψυχή σου. Λέγεται frisson, στα ελληνικά ρίγος, ή αισθητικό ρίγος, και γι’ αυτό μπορεί τραγούδια τόσο διαφορετικά όσο του Johnny Cash, των Metallica, της Céline Dion ή του Μότσαρτ να βρίσκονται στην ίδια, επιστημονικά τεκμηριωμένη λίστα κομματιών που έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να προκαλέσουν «ανατριχίλα».

Η λίστα των 715 τραγουδιών επιμελήθηκε μια ομάδα νευροεπιστημόνων και βρίσκεται στο Spotify.

Η λέξη προέρχεται από τα γαλλικά και σημαίνει «ξαφνικό αίσθημα ενθουσιασμού, συγκίνησης ή ρίγους». Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στη μουσική. Το frisson — ή, όπως αποκαλείται συχνά, «αισθητικό ρίγος» — μπορεί να συμβεί κοιτάζοντας ένα εκθαμβωτικό ηλιοβασίλεμα ή έναν πίνακα, όταν συλλαμβάνουμε μια βαθιά αλήθεια, όταν διαβάζουμε έναν στίχο που μας αγγίζει ή παρακολουθούμε την κορύφωση μιας ταινίας.

Οι ερευνητές το περιγράφουν ως «ανόρθωση τριχών» ή ακόμη και «δερματικό οργασμό», σημειώνοντας ότι μοιράζεται παρόμοια βιολογικά και ψυχολογικά στοιχεία με τον σεξουαλικό οργασμό.

Συχνά μιλούν για «ευχάριστη ανατριχίλα», ενώ άλλοι επεκτείνουν τον ορισμό για να περιλάβει δάκρυα, κόμπο στον λαιμό ή αλλαγές στη μυϊκή ένταση.

Αν και η εκτίμηση της ομορφιάς θεωρείται κεντρικό στοιχείο της ανθρώπινης φύσης, δεν είναι απολύτως σαφές ποιο εξελικτικό όφελος θα μπορούσε να έχει προσφέρει αυτό το αίσθημα.

Η επικρατούσα άποψη συνδέει το φαινόμενο με την ανάγκη μας να κατανοούμε το περιβάλλον — μια βιολογική προϋπόθεση για την επιβίωση.

Τι προκαλεί το ρίγος;

Ο μουσικολόγος David Huron, στο βιβλίο του Sweet Anticipation (2006), εξηγεί το φαινόμενο μέσα από τη «θεωρία της αντιθετικής αξίας».

Σύμφωνα με αυτή, η ένταση ενός συναισθήματος ενισχύεται όταν προηγηθεί το αντίθετό του. Αν πρώτα νιώσουμε φόβο και μετά ανακούφιση, η ανακούφιση είναι πιο έντονη απ’ ό,τι αν ερχόταν χωρίς τον φόβο.

Ο Huron το παρομοιάζει με ένα πάρτι-έκπληξη: αρχικά, το άτομο σοκάρεται και τρομάζει· μισό δευτερόλεπτο αργότερα, ο φόβος μετατρέπεται σε χαρά όταν αναγνωρίζει τους φίλους του.

Αυτό εξηγεί και την εμπειρία ακρόασης έντονων τραγουδιών όπως το “Master of Puppets” των Metallica.

Η αρχική αίσθηση απειλής μετατρέπεται, μέσω της γνωστικής επανεκτίμησης, σε ένα κύμα ευχαρίστησης, μόλις συνειδητοποιούμε ότι δεν διατρέχουμε πραγματικό κίνδυνο.

Η δύναμη της παραβίασης των προσδοκιών

Η ψυχολογία της μουσικής έχει δείξει ότι οι «παραβιάσεις της προσδοκίας» — αλλαγές στο ρυθμό, την αρμονία, την ένταση — συνδέονται στενά με το ρίγος.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει εξελιχθεί να προβλέπει το μέλλον· όταν η πρόβλεψή μας διαψεύδεται με τρόπο ασφαλή, η αντίδραση μπορεί να είναι έντονα θετική.

Στο “Hurt” του Johnny Cash, το ρίγος ήρθε ακριβώς όταν περίμενα πως η μουσική θα χαμηλώσει, και εκείνη, αντίθετα, κορυφώθηκε ακόμη περισσότερο.

Άλλοι αξιόπιστοι «εκκινητές» του frisson είναι η ξαφνική είσοδος νέων οργάνων ή φωνών, η αλλαγή ρυθμού, η απρόσμενη αρμονία, ή η μετάβαση σε διαφορετικό τονικό κέντρο.

Ακόμη, οι φωνητικές κορυφώσεις — συχνά συγγενείς, ως ήχος, με την ανθρώπινη κραυγή — μπορούν να αγγίξουν βαθιά τα αρχέγονα αντανακλαστικά μας.

Σκεφτείτε την κορύφωση στο “My Heart Will Go On” της Céline Dion, τις κραυγές του John Lennon στο “Twist & Shout” ή την ανεξίτηλη ερμηνεία της Merry Clayton στο “Gimme Shelter” των Rolling Stones — με εκείνο το θραύσμα φωνής στο “murder” που έγινε θρύλος.

Γιατί μας συγκλονίζει τόσο

Διάφορες επιστημονικές προσεγγίσεις — από την ανθρωπολογία έως την ψυχολογία των συναισθημάτων — συνεισφέρουν στην κατανόηση του φαινομένου.

Όμως η κεντρική ιδέα είναι πως η μουσική «παίζει» με τα πρωτόγονα συστήματα ανίχνευσης απειλής του εγκεφάλου, τα ενεργοποιεί και έπειτα τα καθησυχάζει, μετατρέποντας την ένταση σε ευφορία.

Δεν είναι τυχαίο που νιώθουμε ένα τραγούδι «ως το κόκκαλο»: η μουσική μάς θυμίζει τι σημαίνει να είσαι ζωντανός...

Πηγή

*****

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ο Φρόιντ και οι Έλληνες: Οι κλασικές ρίζες της δυτικής ψυχολογίας

Η δίκη του Σωκράτη: Όταν η σκέψη έγινε έγκλημα

Γιώργος Σεφέρης: Λίγες είναι οι νύχτες με φεγγάρι που μ' αρέσουν

ΗΠΑ- Κίνα: Η σταθερή αλληλεξάρτηση μικροτσίπ- σπάνιων γαιών

Βιρτζίνια Γουλφ: Η Ελλάδα είναι η πιο όμορφη χώρα που έχει απομείνει

Πού θα οδηγήσει η παρακμή της φιλολογίας;

Γιάννης Ρίτσος: Με τρομάζει η ομορφιά σου

Πώς οι Δημοκρατίες πέφτουν εκ των έσω

Πόσο εύκολη είναι η αναγνώριση Παλαιστινιακού Κράτους;

Πώς αλλάζει σελίδα η Ιστορία;