Την επομένη της μεγάλης γιορτής της Παναγίας, η Εποπτεία παραμένει πιστή στο ραντεβού της μαζί σας και σας προτείνει τέσσερα θέματα κι ισάριθμα -ενδιαφέροντα, πιστεύουμε- κείμενα για να περάσετε ευχάριστα και, κυρίως, ποιοτικά το χρόνο σας.
Περμένουμε τα σχόλιά σας για την κατεύθυνση των προτάσεων ανάγνωσης που εσείς προτιμάτε, καθώς και τις εντυπώσεις σας από τα προτεινόμενα άρθρα που διαβάσατε.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Σας ευχόμαστε καλό Σαββατοκύριακο και καλή Ανάγνωση!
1. Πώς να κυβερνήσεις τον κόσμο
Χρειαζόμαστε νέες μορφές παγκόσμιας διπλωματίας, ικανές να υπερβούν το αξιολύπητο παζάρεμα εθνικών και εμπορικών συμφερόντων.
Στις 31 Ιουλίου 2024, μια ασυνήθιστη τελετή έλαβε χώρα στο Νησί των Φασιανών — μια στενή λωρίδα γης στον ποταμό Μιδασόα, που χαράζει το σύνορο ανάμεσα στη Γαλλία και την Ισπανία, στα βουνά των Βάσκων Πυρηναίων. Κάτω από μια καταπράσινη φυλλωσιά, μια μικρή ομάδα ανθρώπων αποβιβάστηκε από φουσκωτά και κατευθύνθηκε προς το μοναδικό ανθρώπινο κατασκεύασμα του νησιού: ένα μνημείο.
Οι περισσότεροι φορούσαν τις πεντακάθαρες λευκές στολές των ναυτικών σωμάτων της Γαλλίας και της Ισπανίας. Η διαδρομή ήταν σύντομη, αφού το νησί δεν ξεπερνά τα 200 μέτρα μήκος και τα 40 πλάτος.
Κοντά στο μνημείο εκφωνήθηκαν λόγοι. Κατατέθηκαν στεφάνια, αντήχησαν τρομπέτες και κανονιοβολισμοί, και στον ιστό υψώθηκε η γαλλική τρικολόρ καθώς κατέβαινε η ισπανική bandera. Παίχτηκε και ο ύμνος του νησιού — ναι, το νησί αυτό, παρότι ακατοίκητο, έχει τον δικό του ύμνο. Η ατμόσφαιρα ήταν ένα παράξενο μείγμα επισημότητας και παιχνιδιάρικης ευθυμίας, όπως κάθε χρόνο. Διότι κάθε 31 Ιουλίου, η Γαλλία αναλαμβάνει εκ νέου την κυριαρχία του Νησιού των Φασιανών, έξι μήνες αφότου το είχε παραχωρήσει στην Ισπανία.
Το νησί αυτό —με έκταση μικρότερη από γήπεδο ποδοσφαίρου— αλλάζει εθνικότητα δύο φορές τον χρόνο. Είναι το μοναδικό παράδειγμα παγκοσμίως μιας «χρονικής συνδιοίκησης»: μιας περιοχής δηλαδή που διοικείται από κοινού, με εναλλασσόμενη κυριαρχία. Την ευθύνη της διακυβέρνησης αναλαμβάνουν εκ περιτροπής οι ναυτικοί διοικητές των γειτονικών πόλεων Μπαγιόν και Σαν Σεμπαστιάν, που φέρουν τον ιδιότυπο τίτλο του «αντιβασιλέα» — τίτλος οξύμωρος, ειδικά στη Γαλλία, όπου η βασιλεία έχει τελειώσει είτε με εξορία είτε με αποκεφαλισμό.
Το 2022, για πρώτη φορά, διορίστηκε γυναίκα αντιβασίλισσα, η Πολίν Ποτιέ, διοικητής του γαλλικού ναυτικού και αναπληρώτρια διευθύντρια της πολιτικής διοίκησης. Όταν ανέλαβε τα καθήκοντά της, δήλωσε πως η παράξενη μοίρα του νησιού δεν αποτελεί απλώς γραφικό φολκλόρ: «είναι ένα σύμβολο της νίκης της διπλωματίας επί του πολέμου».
Το Νησί των Φασιανών (Île des Faisans στα γαλλικά, Isla de los Faisanes στα ισπανικά, Konpantzia στα βασκικά) παραμένει αδιαίρετο από τον Νοέμβριο του 1659. Εκεί υπογράφηκε η Συνθήκη των Πυρηναίων, η οποία έβαλε τέλος σε δεκαετίες πολέμων ανάμεσα στη Γαλλία και την Ισπανία. Διπλωμάτες όπως ο καρδινάλιος Μαζαρίνος και ο Ντον Λουίς Μέντεθ δε Άρο κάθισαν επί μήνες σε ένα προσωρινό περίπτερο για να διαπραγματευτούν τους όρους της ειρήνης, περιλαμβανομένων και των νέων συνόρων μεταξύ των δύο βασιλείων — συνόρων που ισχύουν μέχρι σήμερα.
Οι επιτυχείς αυτές διαπραγματεύσεις επισφραγίστηκαν έξι μήνες αργότερα με έναν βασιλικό γάμο: ο 21χρονος Λουδοβίκος ΙΔ΄ της Γαλλίας, ο μετέπειτα «Βασιλιάς Ήλιος», πάτησε το νησί για να συναντήσει τη νύφη του, την Ινφάντα Μαρία Θηρεσία, κόρη του Ισπανού βασιλιά Φιλίππου Δ΄ των Αψβούργων. Η πριγκίπισσα διέσχισε την ισπανική πλευρά του πλουσιοπάροχα διακοσμημένου περιπτέρου — έργο του ίδιου του Ντιέγκο Βελάθκεθ, του κορυφαίου ζωγράφου της εποχής.
Η Συνθήκη των Πυρηναίων υπήρξε θρίαμβος της σύγχρονης διπλωματίας. Ήταν το επιστέγασμα της Ειρήνης της Βεστφαλίας, της πανευρωπαϊκής συμφωνίας που έβαλε τέλος σε έναν αιώνα αιματοχυσίας. Ο Τριακονταετής Πόλεμος (1618–1648), η πιο βίαιη φάση της σύγκρουσης, στοίχισε τη ζωή περίπου 8 εκατομμυρίων ανθρώπων.
Η Ευρώπη σπαράχθηκε από τη Σουηδία μέχρι την Ισπανία, ενώ ο πληθυσμός της Γερμανίας μειώθηκε κατά το ένα τρίτο. Ήταν η φονικότερη σύρραξη της ηπείρου μέχρι τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Κι όμως, η διπλωματία κατάφερε να την τερματίσει, και η συμφωνία στο Νησί των Φασιανών την ολοκλήρωσε.
Αυτό που συνέβη στη Βεστφαλία εξακολουθεί να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται σήμερα οι διεθνείς σχέσεις — πλέον σε παγκόσμια κλίμακα. Η παγκόσμια πολιτική βρίσκεται ακόμη στα σπάργανα, αλλά η μορφή που παίρνει είναι αμιγώς διπλωματική: η Συμφωνία του Παρισιού του 2015, για παράδειγμα, διαπραγματεύτηκε αποκλειστικά από εθνικές διπλωματικές αποστολές.
Κι αν η ιστορία της διπλωματίας μας διδάσκει κάτι, είναι ότι οι θεσμοί, όταν αντιμετωπίζουν υπαρξιακές κρίσεις, μπορούν να αλλάξουν και να αναγεννηθούν. Ρίχνοντας μια ματιά στο παρελθόν, μπορούμε όχι μόνο να αντλήσουμε σοφία — αλλά και ελπίδα.
Η σύγχρονη διπλωματία έχει τις ρίζες της στην Ευρώπη του 17ου αιώνα και από εκεί διαχύθηκε στον υπόλοιπο κόσμο. Φυσικά, η διπλωματία δεν είναι εγγενώς «δυτική» ή «ευρωπαϊκή» υπόθεση. Για χιλιετίες, πολιτισμοί και αυτοκρατορίες συνήπταν μεταξύ τους συνθήκες και συμφωνίες. Οι μεσοποταμιακές πόλεις-κράτη υπέγραψαν μεταξύ τους ειρηνευτικές συμφωνίες ήδη από το 2500 π.Χ. Οι Αιγύπτιοι Φαραώ διαπραγματεύτηκαν ειρήνη με τους Χετταίους το 1259 π.Χ.
Οι ελληνικές πόλεις της 1ης χιλιετηρίδας π.Χ. διέθεταν κήρυκες και τιμητικούς πρόξενους για σύντομη ή μακρόχρονη εκπροσώπηση στο εξωτερικό.
Την ίδια περίοδο, στην Κίνα της περιόδου των Εμπόλεμων Βασιλείων (475–221 π.Χ.) αναπτύχθηκε ένα εξελιγμένο διπλωματικό σύστημα. Στην Ινδία, ο αυτοκράτορας Ασόκα χρησιμοποίησε τη διπλωματία για να διαδώσει τον Βουδισμό τον 3ο αιώνα π.Χ. Οι Μάγια και οι Ίνκας είχαν απεσταλμένους για να υπερασπίζονται τα συμφέροντά τους, όπως και οι Ρωμαίοι, οι Βίκινγκς, οι Άραβες και φυσικά το Βατικανό.
Ωστόσο, κάτι ιδιόμορφο συνέβη στην Ευρώπη του 17ου αιώνα: οι διπλωμάτες έπαψαν να εκπροσωπούν απλώς έναν βασιλιά ή αυτοκράτορα — και άρχισαν να εκπροσωπούν κάτι νέο και εξαιρετικά αφηρημένο: το κράτος. Και ήταν αυτή η αντίληψη της διπλωματίας που επικράτησε στη νεότερη εποχή.
Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο ΕΔΩ
***
2. Τα οφέλη της κατάρρευσης
Οι κοινωνικές καταρρεύσεις δεσπόζουν στην ιστορία και στη λαϊκή φαντασία, αλλά για το 99% των ανθρώπων, η πτώση των αυτοκρατοριών είχε συχνά και θετικές πλευρές!
Κανείς δεν περπατά ανάμεσα στις άγριες κατσίκες και τα γοργά φίδια του βουνού, στη στέπα όπου φύτρωναν τα ζουμερά φυτά δεν φύεται πια τίποτα, μονάχα το καλάμι του θρήνου... Η Άκκαδ έχει καταστραφεί!
Αυτός ο θρήνος προέρχεται από την Κατάρα της Άκκαδ, ένα ποίημα για την πτώση της αυτοκρατορίας της Άκκαδ, που κυριάρχησε στη Μέση Ανατολή πριν από περισσότερα από 4.000 χρόνια. Κι όμως, περισσότερο μοιάζει με μύθο παρά με ιστορική καταγραφή: παρά τη δραματική γλώσσα, η πρωτεύουσα της Άκκαδ δεν εξαφανίστηκε ποτέ. Παρέμεινε κατοικημένη, και αργότερα ανέλαβαν νέοι βασιλείς: η Τρίτη Δυναστεία της Ουρ. Κι αυτή με τη σειρά της έπεσε, και θυμόμαστε την πτώση της μέσα από λογοτεχνικά κείμενα που γράφτηκαν χρόνια μετά:
«Η μοχθηρή θύελλα που σάρωσε τη χώρα, η θύελλα που κατέστρεψε τις πόλεις, που γκρέμισε τα σπίτια… που έκοψε ό,τι καλό υπήρχε απ’ τη γη.»
Αυτή η "φυσική" καταστροφή αποδόθηκε στον Ενλίλ, θεό των ανέμων. Κι όμως, καμία αρχαιολογική ένδειξη δεν την επιβεβαιώνει.
Στην πραγματικότητα, απ’ ό,τι μπορούμε να γνωρίζουμε, η καθημερινή ζωή συνέχισε ακάθεκτη για τους πολίτες της Άκκαδ και της Ουρ. Όπως παρατηρεί ο αρχαιολόγος Γκάι Μίντλετον στο βιβλίο του Κατανοώντας την Κατάρρευση (2017), οι αυτοκρατορίες μπορεί να πέθαναν, αλλά ο μέσος άνθρωπος πιθανόν να μην το αντιλήφθηκε καν.
Μέχρι πρόσφατα, οι περισσότεροι αρχαιολόγοι επικεντρώνονταν στη λάμψη και τη δυναστική εξουσία αυτών των πολιτισμών. Η Άκκαδ μάς άφησε σφηνοειδή γραφή και εντυπωσιακές ζιγκουράτ. Ο βασιλιάς Ουρ-Νάμμα μας χάρισε τον αρχαιότερο γνωστό νομικό κώδικα. Έτσι, η κοινή αντίληψη για πολλές αυτοκρατορίες, όπως η Ρώμη ή οι Τσιν της Κίνας, βασίζεται στα σπουδαία καλλιτεχνικά και αρχιτεκτονικά τους επιτεύγματα — το Κολοσσαίο, το Σινικό Τείχος.
Όμως τα τελευταία χρόνια, αρκετοί ιστορικοί και αρχαιολόγοι έχουν αρχίσει να θέτουν ένα διαφορετικό ερώτημα: πώς βίωνε την κατάρρευση της αυτοκρατορίας ο απλός άνθρωπος; Θα νόμιζε κανείς πως η διάλυση της αυτοκρατορικής δομής σήμαινε πείνα και αστεγία. Κι αυτό είναι πράγματι το σκηνικό που σκιαγραφούν τα ποιήματα του θρήνου. Ωστόσο, τα φυσικά δεδομένα για την υγεία των ανθρώπων δείχνουν μια εντελώς διαφορετική εικόνα.
Ως ερευνήτρια που μελετά τις αιτίες κατάρρευσης πολιτισμών για να αντλήσει διδάγματα για το σήμερα, θεωρώ ότι αυτό έχει σημασία. Στα σχολικά εγχειρίδια, στα μουσεία και στη δημοφιλή κουλτούρα, η ιστορία παρουσιάζεται σαν μια αφήγηση ανόδου και πτώσης — μια πορεία προόδου υπό την κυριαρχία βασιλείων και αυτοκρατοριών, και ύστερα παρακμή και βαρβαρότητα όταν αυτές χάνονται.
Γι’ αυτό και μιλάμε για «χρυσές εποχές» αυτοκρατοριών, που διαδέχονται «σκοτεινοί αιώνες» γεμάτοι βία, φτώχεια και στασιμότητα. Κι όμως, αυτή είναι η ιστορία όπως την έζησαν οι ελίτ. Όχι μόνο παραμορφώνει την κατανόησή μας για το παρελθόν, αλλά επηρεάζει και το πώς φανταζόμαστε την κατάρρευση στο παρόν ή το μέλλον.
Γνωρίζουμε πια τη σκληρότητα της ζωής υπό την κυριαρχία των αυτοκρατοριών, αν και ίσως υποτιμούμε πόσο φρικτή ήταν. Σκηνές όπως η σύλληψη γυναικών για σκλαβοπάζαρα ή οι δημόσιες σταυρώσεις μάς σοκάρουν όταν τις διαπράττει το Ισλαμικό Κράτος — όμως, όπως σημειώνει ο ιστορικός Βάλτερ Σάιντελ, ήταν καθημερινότητα στη Ρώμη στο απόγειό της. Η Ρώμη ήταν μια πυραμιδική αυτοκρατορία, που βρισκόταν σε πόλεμο για πάνω από το 90% του χρόνου της μεταξύ 410 και 101 π.Χ. Στην Κίνα, η δυναστεία των Σανγκ θυσίασε περίπου 13.000 ανθρώπους σε διάστημα δύο αιώνων. Οι Τσιν σκότωσαν 1,5 εκατομμύριο για να ενοποιήσουν την εξουσία.
Κι όμως, όσοι κρίνουν την πρόοδο μόνο με βάση τις τεχνολογικές και οικονομικές εξελίξεις, ίσως θεωρήσουν πως όλα αυτά έγιναν «για το καλό της ανθρωπότητας». Ότι οι αυτοκρατορίες, ναι μεν ήταν σκληρές, αλλά έφεραν ασφάλεια και πρόοδο.
Όμως... ήταν πράγματι καλύτερα για τους ανθρώπους όταν υπήρχε αυτοκρατορία; Υπέφεραν περισσότερο όταν εκείνη έπεφτε;
Για να απαντήσουμε, πρέπει να δούμε την ευημερία των πληθυσμών χιλιάδες χρόνια πίσω. Δύσκολο έργο. Δεν υπάρχουν ιατρικά αρχεία, και τα γραπτά κείμενα είναι προκατειλημμένα. Όμως τα ίδια τα σώματα των ανθρώπων κρύβουν ενδείξεις. Η οστεοαρχαιολογία μελετά τα οστά: λιγότερες βλάβες (κακώσεις, λοιμώξεις) σημαίνουν πιο υγιή σώματα, λιγότερη βία και νόσος. Τα λιγότερα χαλασμένα δόντια δείχνουν καλύτερη, λιγότερο υδατανθρακούχα διατροφή. Κυρίως, το ύψος αποτελεί ένδειξη καλής υγείας, διατροφής και απουσίας λιμού.
Αυτά τα στοιχεία ρίχνουν νέο φως ακόμη και στις πιο «δραματικές» καταρρεύσεις. Πάρτε, για παράδειγμα, την κατάρρευση της Ύστερης Εποχής του Χαλκού στην Ανατολική Μεσόγειο — μια κλασική αφήγηση «χρυσής εποχής» που μετατρέπεται σε σκοτεινή. Οι Μυκηναίοι κατέρρευσαν, οι Φαραώ της Νέας Αιγυπτιακής Αυτοκρατορίας έχασαν την εξουσία, οι Χετταίοι διασπάστηκαν. Κι όμως, δεν ήταν η συντέλεια του κόσμου. Ούτε και αναγκαστικά κακό για τους απλούς πολίτες.
Στην Μυκηναϊκή Ελλάδα, οι βασιλείς ήταν κατά μέσο όρο 6 εκατοστά ψηλότεροι από τους χωρικούς τους (172,5 εκ. έναντι 166,1). Οι Φαραώ και οι γυναίκες τους επίσης ξεπερνούσαν σε ύψος τον γενικό πληθυσμό. Όταν όμως οι αυτοκρατορίες κατέρρευσαν, το ύψος των ανδρών αυξήθηκε σε ολόκληρη την περιοχή — και το ύψος των γυναικών, που αυξανόταν αργά, επιταχύνθηκε.
Παρόμοιο μοτίβο παρατηρείται ακόμα και στην πιο φημισμένη «χρυσή εποχή»: τη Ρωμαϊκή. Όταν η Ρώμη λεηλατήθηκε από τους Βησιγότθους το 410 μ.Χ., ο Άγιος Ιερώνυμος έγραψε:
«Όταν έσβησε το λαμπερό φως όλου του κόσμου… όλος ο κόσμος χάθηκε σε μία πόλη…»
Η πτώση της Ρώμης περιγράφηκε ως καταστροφή. Κι όμως, τα οστά των ανθρώπων λένε άλλα. Πριν την άνοδο της Ρώμης, οι Ιταλοί ψήλωναν σταδιακά. Με την αυτοκρατορία, αυτή η αύξηση σταμάτησε: οι πολίτες ήταν 8 εκ. πιο κοντοί απ’ ό,τι θα ήταν αλλιώς. Ακόμη και στο απόγειό της, οι «βαρβάροι» έξω από τα σύνορα ήταν ψηλότεροι. Κι όταν η Ρώμη κατέρρευσε, οι σκελετοί στην ηπειρωτική Ευρώπη ξαναψήλωσαν, τα χαλασμένα δόντια και οι κακώσεις μειώθηκαν.
Γιατί όμως η κατάρρευση να φέρει ευημερία; Πρώτον, οι αυτοκρατορίες απαιτούσαν φόρους σε σιτηρά. Χωρίς φοροεισπράκτορες, οι άνθρωποι είχαν περισσότερο φαγητό. Επιπλέον, χωρίς την πίεση για «φορολογήσιμες» καλλιέργειες, εμπλούτισαν τη διατροφή τους με ζωική πρωτεΐνη, που ενισχύει τα οστά. Η απομάκρυνση από τις πόλεις σήμαινε λιγότερες επιδημίες.
Κι ένα ακόμη φαινόμενο: η «επίδραση του επιζώντος». Οι καταρρεύσεις οδηγούσαν πράγματι σε θανάτους ή μετακινήσεις, αλλά όσοι έμεναν πίσω είχαν περισσότερη διαπραγματευτική ισχύ, ειδικά στην αγορά εργασίας.
Γι’ αυτό βλέπουμε να αυξάνονται και τα ύψη και οι μισθοί μετά τον Μαύρο Θάνατο του 14ου αιώνα. Το ύψος των γυναικών φαίνεται να μειώνεται, αλλά αυτό πιθανώς οφείλεται σε πρώιμη εμμηναρχή, που επιβραδύνει την ανάπτυξη. Η πρώιμη εμμηναρχή συχνά έρχεται όταν οι συνθήκες ζωής είναι καλύτερες — άρα η μείωση του ύψους μάλλον σημαίνει ότι και οι γυναίκες ωφελήθηκαν.
Ίσως η πιο αγνοημένη αιτία βελτίωσης της υγείας μετά από καταρρεύσεις είναι το εξής: τα περισσότερα κράτη του παρελθόντος ήταν ληστρικά, προκαλώντας τεράστια ανισότητα και φτώχεια. Μια ανασκόπηση 28 προνεωτερικών κρατών (από τη Ρώμη ως το 1947) έδειξε ότι κατά μέσο όρο πλησίαζαν το 75% του θεωρητικά μέγιστου επιπέδου ανισότητας πλούτου — ένα σύστημα όπου ένας τα έχει όλα και οι υπόλοιποι μετά βίας επιβιώνουν. Η πιο συνεπής συνέπεια των καταρρεύσεων ήταν να εξισορροπείται αυτή η ακραία ανισότητα.
Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο ΕΔΩ
***
3. Γνώση και Δικαιοσύνη
Κάθε νομικό σύστημα που αποτυγχάνει να αποζημιώσει τους ανθρώπους για γνωσιακή βλάβη είναι άδικο. Αυτή η ζημία πρέπει να αναγνωριστεί και να αποκατασταθεί.
Η Σέιλα Μίλερ (ένα φανταστικό πρόσωπο, αλλά αντιπροσωπευτικό ενός ευρέος φαινομένου) είναι μια 39χρονη μαύρη γυναίκα που εισήχθη στο νοσοκομείο για να γεννήσει. Παρουσιάστηκαν επιπλοκές. Ώρες αργότερα, έχοντας χάσει πολύ αίμα, υπέστη σοβαρό εγκεφαλικό επεισόδιο. Ο γιατρός της, ο δρ. Σμιθ (επίσης φανταστικός αλλά αντιπροσωπευτικός), ένας λευκός άνδρας, αγνόησε επανειλημμένα τα παράπονά της για πόνο και δυσφορία εξαιτίας των προκαταλήψεών του απέναντι στην ταυτότητά της.
Το παιδί επέζησε, αλλά η κυρία Μίλερ έμεινε παράλυτη από τον λαιμό και κάτω. Ως ασθενής, διέθετε γνώση: ήξερε τι ένιωθε, πού πονούσε, πώς υπέφερε.
Όμως για περισσότερες από 10 ώρες, ο δρ. Σμιθ αρνήθηκε να αναγνωρίσει τη γνώση αυτή, λόγω της προκατάληψής του.
Η κυρία Μίλερ υπέστη τρομακτική ζημιά εξαιτίας αυτής της ιατρικής αμέλειας. Ζημιώθηκε οικονομικά, με έξοδα νοσηλείας και απώλεια εισοδήματος. Η σωματική της βλάβη είναι εμφανής· η συναισθηματική, πιθανότατα με τη μορφή άγχους ή κατάθλιψης. Υπάρχει όμως και μια άλλη βλάβη, λιγότερο γνωστή: η γνωσιακή (ή γνωστική). Μια ζημιά υπαρκτή, αν και συχνά αόρατη.
Ο όρος «γνωσιακή» προέρχεται από την αρχαιοελληνική λέξη επιστήμη. Η γνώση – και η αναζήτησή της, η προσφορά της – είναι ουσιώδες στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης, τόσο θεμελιώδες όσο η αναπνοή ή η αγάπη. Οι άνθρωποι είναι βαθύτατα κοινωνικά όντα· είμαστε δότες γνώσης. Όμως, όπως γράφει η φιλόσοφος Μιράντα Φρίκερ στο επιδραστικό της βιβλίο Epistemic Injustice (2007), η γνωσιακή αδικία εμποδίζει, αρνείται και απορρίπτει αυτό το στοιχείο.
Αν η ικανότητά μας να μεταδίδουμε γνώση αγνοείται, τότε αγνοείται και η ίδια μας η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Το να υποστεί κανείς γνωσιακή βλάβη σημαίνει να ταπεινώνεται, να αντιμετωπίζεται όχι ως κάποιος, αλλά ως κάτι. Οι άνθρωποι δεν είναι υποχρεωμένοι να ακούν ή να σέβονται αντικείμενα.
Όπως έγραψε η γνωστή διανοούμενη, Πάμελα Αν Μπουνγκάλινγκ το 2022:
«Αν αρνηθούμε σε κάποιον το δικαίωμα να μιλήσει ή να εξηγήσει τη θέση του λόγω προκατάληψης απέναντι στην κοινωνική ομάδα του, στην ουσία του αρνούμαστε ένα βασικό μέρος της ανθρώπινης υπόστασής του. Η λογική και η αυτονομία είναι συστατικά της ανθρώπινης φύσης – και τέτοιου είδους αδικία τραυματίζει στον πυρήνα της ύπαρξης».
Το μεγάλο πρόβλημα στο νομικό σύστημα των ΗΠΑ είναι πως θα επιτρέψει στην κυρία Μίλερ να αποζημιωθεί για οικονομική, σωματική και συναισθηματική βλάβη – αλλά όχι για τη γνωσιακή της βλάβη. Κι όμως, αν η φωνή της δεν είχε αγνοηθεί, πιθανόν να μην είχε υποστεί καμία άλλη ζημιά. Η απόρριψη της γνώσης της στάθηκε η αρχική αδικία που τις γέννησε όλες. Αν είναι να αποκατασταθεί η δικαιοσύνη, πρέπει να υπάρξει νομικό ένδικο μέσο και για τη γνωσιακή βλάβη.
Τι είναι η γνωσιακή αδικία
Οι έρευνες δείχνουν ότι οι μαύροι ασθενείς στις ΗΠΑ είναι πιο πιθανό να υποστούν τέτοιες βλάβες. Σε μελέτη της Mary Catherine Beach, διαπιστώθηκε πως οι γιατροί συχνά αμφισβητούν τις δηλώσεις μαύρων ασθενών για τον πόνο τους, σε αντίθεση με τους λευκούς. Άλλη μελέτη της Kelly Hoffman αποκάλυψε πως ορισμένοι επαγγελματίες υγείας πιστεύουν «ψευδείς και φαντασιακές» θεωρίες, όπως ότι «το δέρμα των μαύρων είναι πιο παχύ», άρα αντέχουν περισσότερο τον πόνο. Τέτοιες πεποιθήσεις οδηγούν σε επικίνδυνες διακρίσεις.
Στο αμερικανικό κοινό δίκαιο, τα θύματα παρανομίας μπορούν να διεκδικήσουν αποζημιώσεις μέσω του δικαίου των αδικοπραξιών (tort law). Αν πληρούνται τα κριτήρια (χρονικά, αποδεικτικά κ.ά.), το σύστημα υποτίθεται πως «αποκαθιστά» το θύμα – επαναφέροντάς το, όσο γίνεται, στην πρότερη κατάσταση. Όμως η κυρία Μίλερ δεν μπορεί να εγείρει αξίωση για γνωσιακή βλάβη. Και όπως λέει ένα παλιό νομικό ρητό: «Ένα δικαίωμα χωρίς ένδικο μέσο δεν είναι δικαίωμα».
Η πιο συχνή μορφή γνωσιακής αδικίας είναι η λεγόμενη «μαρτυρική αδικία» (testimonial injustice) – όρος που εισήγαγε η Φρίκερ. Περιλαμβάνει τρία βασικά στοιχεία:
- Αρνητική ταυτοτική προκατάληψη (ο δέκτης έχει προκατάληψη έναντι του ομιλητή)
- Αδικαιολόγητο έλλειμμα αξιοπιστίας (ο δέκτης δεν πιστεύει τον ομιλητή όσο θα έπρεπε)
- Γνωσιακή βλάβη (ο ομιλητής ζημιώνεται γιατί η μαρτυρία του απορρίπτεται)
Στην περίπτωση της Μίλερ, ο δρ. Σμιθ τής στέρησε την ιδιότητα του υποκειμένου με γνώση. Την αντιμετώπισε είτε σαν άτομο χωρίς αυτονομία, είτε σαν αντικείμενο. Αυτή είναι η ουσία της γνωσιακής βλάβης.
Νομική αναγνώριση και το παράδειγμα του #MeToo
Οι αξιώσεις για γνωσιακή βλάβη δεν υπάρχουν (ακόμη) στο δίκαιο. Όμως η ιστορία δείχνει πως οι δικαστές μπορούν να αναγνωρίσουν νέες μορφές αξιώσεων. Το έκαναν με τα δικαιώματα στην ιδιωτικότητα· το έκαναν με τη συναισθηματική βλάβη. Η κοινωνία ονομάζει, διαδίδει και τελικά αποδέχεται νέες έννοιες – και το δίκαιο ακολουθεί.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα: το #MeToo. Ο όρος δημιουργήθηκε το 2006, αλλά έγινε κοινωνικά αποδεκτός το 2017, όταν η Αλίσα Μιλάνο του έδωσε δημόσιο βήμα. Το κύμα μαρτυριών που ακολούθησε άλλαξε το κοινωνικό τοπίο και ανάγκασε τη νομική κοινότητα να επανεξετάσει παγιωμένες αντιλήψεις για τη σεξουαλική κακοποίηση.
Το ίδιο μπορεί να γίνει με τις γνωσιακές βλάβες. Το πρώτο βήμα είναι να τις ονομάσουμε. Έπειτα, να τις αναδείξουμε. Και τελικά, να τις νομολογήσουμε – ώστε η δικαιοσύνη να μην είναι μόνο για όσους ακούγονται, αλλά και για όσους αγνοούνται.
Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο ΕΔΩ
***
4 Ο Καρλ Σαγκάν για τη δεισιδαιμονία
Μεγαλώνοντας στη Βουλγαρία, σε μια πόλη γεμάτη αδέσποτα σκυλιά και αυτοκίνητα, γράφει η Μαρία Πόποβα, ένιωθα βαθύτατη θλίψη κάθε φορά που έβλεπα ένα ζώο σκοτωμένο στον δρόμο, ανάμεσα στο σπίτι και το σχολείο — θάνατοι που δεν μπορούσα να αποτρέψω, ούτε να αντέξω. Για να αντιμετωπίσω αυτή την οδυνηρή αίσθηση αδυναμίας, ανέπτυξα μια προσωπική δεισιδαιμονία: αν άγγιζα όλες τις κάθετες ράβδους σε κάθε φράχτη κατά τη διαδρομή, κανένα σκυλί δεν θα πέθαινε.
Κάποιες φορές έτρεχα για να προλάβω να τις αγγίξω όλες, τόσο γρήγορα όσο μπορούσα, μέχρι που τα δάχτυλά μου πονούσαν από τις μελανιές και τις πληγές. Τα σκυλιά συνέχιζαν να πεθαίνουν. Εγώ συνέχιζα να το κάνω. Όταν τελείωσε η σχολική χρονιά, με έστειλαν στη γιαγιά μου, στην επαρχία. Κάθε βράδυ την έβλεπα να προσεύχεται σ’ έναν Θεό που πίστευε πως θα μας προστάτευε από κάθε κακό. Κι όμως, το κακό ερχόταν. Μέχρι σήμερα, συνεχίζει να προσεύχεται.
Είναι δύσκολο να αντέξει κανείς την ιδέα πως το σύμπαν πέρασε από το υδρογόνο στο DNA ακολουθώντας απλώς άψυχους νόμους της φυσικής· ότι από το σίδερο που ξέβρασαν άστρα που πεθαίνουν, γεννήθηκαν όντα ικανά για το Benedictus και για τη βόμβα· ότι η Γη, η κατοικία μας, δέχθηκε παγετώνες και σεισμούς, και εμείς περπατούμε τώρα πάνω της με δέρματα και νευρικά συστήματα που δεν επιλέξαμε· ότι γεννιόμαστε σε οικογένειες και εποχές που δεν διαλέξαμε ποτέ.
Κι όμως, οφείλουμε να κρατήσουμε όλο αυτό το αναπόφευκτο— να αντέξουμε τη γνώση πως μια μικρή σύμπτωση μπορεί να διαλύσει τη ζωή — και παρ’ όλα αυτά να συνεχίσουμε: να πλένουμε ρούχα, να δημιουργούμε τέχνη, να αγαπάμε.
Πόσο κατανοητή, πόσο ανθρώπινη είναι η επιθυμία μας για μια δύναμη που οργανώνει τον κόσμο — πιο κατανοητή και πιο ελέγξιμη από την τύχη· η ανάγκη για ένα χέρι που θα ευθυγραμμίσει τα ζάρια του σύμπαντος προς το μέρος μας· για ένα μαγικό ραβδί.
Κι όμως, στηριζόμενοι σε τέτοιου είδους «μαγικές σκέψεις», ξεχνάμε ότι ήδη πορευόμαστε μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο μαγεία — κολιμπρί και μανιτάρια-φαντάσματα, κορδυσεψίδες και κοσμικές ακτίνες.
Κανείς δεν εξέφρασε αυτήν την ένταση ανάμεσα στη δεισιδαιμονία και την πραγματική θαυμαστότητα του κόσμου καλύτερα από τον Καρλ Σαγκάν (9 Νοεμβρίου 1934 – 20 Δεκεμβρίου 1996), σε ένα αδημοσίευτο χειρόγραφο του 1979 που βρέθηκε στα αρχεία του στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, με τον τίτλο “Where to file? Ideas riding?”
Σχεδόν δύο δεκαετίες πριν διατυπώσει το περίφημο “Baloney Detection Kit” στο The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark — το μεγάλο έργο του για την υπεράσπιση της επιστήμης και της λογικής, ολοκληρωμένο λίγο πριν μια τυχαία μετάλλαξη κυττάρων του στερήσει τη ζωή — ο Σαγκάν γράφει:
«Η δεισιδαιμονία είναι δειλία απέναντι στο Θείο». Έτσι έλεγε ο Θεόφραστος, σύγχρονος του Αριστοτέλη και του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Ζούμε σ’ ένα σύμπαν όπου τα άτομα γεννιούνται στ’ άστρα· όπου η ζωή ανάβει από το φως του ήλιου και τις αστραπές στους ουρανούς και τα νερά νεαρών πλανητών· όπου τα δομικά υλικά της βιολογικής εξέλιξης μπορούν να παραχθούν από την έκρηξη ενός άστρου στην άλλη άκρη του γαλαξία· όπου η ύλη μπορεί να οργανωθεί τόσο εκλεπτυσμένα ώστε να αποκτήσει αυτοσυνείδηση· όπου κάτι τόσο όμορφο όσο ένας γαλαξίας δημιουργείται εκατό δισεκατομμύρια φορές· σ’ ένα σύμπαν από κβάζαρ και κουάρκ, νιφάδες χιονιού και πυγολαμπίδες· όπου μπορεί να υπάρχουν μαύρες τρύπες, παράλληλα σύμπαντα, και όντα τόσο εξελιγμένα, που η τεχνολογία τους θα μας μοιάζει μαγεία.
Πόσο χλωμές είναι, σε σύγκριση, οι αξιώσεις της δεισιδαιμονίας και της ψευδοεπιστήμης· πόσο σημαντικό είναι να αναζητούμε και να κατανοούμε την επιστήμη — αυτή τη χαρακτηριστικά ανθρώπινη προσπάθεια, με όλα της τα ελαττώματα, ναι· αλλά και το καλύτερο μέσο που έχουμε για να κατανοήσουμε τον κόσμο.
Δεν υπάρχει πτυχή της φύσης που να μη φέρει εντός της ένα βαθύ μυστήριο· που να μη συγκινεί την αίσθηση του δέους και της απορίας.
Ο Θεόφραστος είχε δίκιο. Όσοι φοβούνται το σύμπαν όπως πραγματικά είναι· όσοι επιθυμούν να προσποιούνται πως διαθέτουν γνώση και έλεγχο που δεν υφίστανται· όσοι φαντασιώνονται ένα Κόσμο με επίκεντρο τον άνθρωπο — θα προτιμήσουν τη δεισιδαιμονία.
Όμως σε όσους έχουν το θάρρος να εξερευνήσουν τη δομή και την ύφανση του Κόσμου, ακόμη και όταν έρχονται σε αντίθεση με τις επιθυμίες και τις προκαταλήψεις μας — σ’ αυτούς ανήκει το μέλλον.
Οι δεισιδαιμονίες ίσως προσφέρουν παρηγοριά για λίγο. Όμως, επειδή αποφεύγουν τον κόσμο αντί να τον αντιμετωπίζουν, είναι καταδικασμένες.
Το μέλλον ανήκει σε όσους μπορούν να μάθουν, να αλλάξουν, να προσαρμοστούν σ’ αυτόν τον υπέροχο Κόσμο που μας δόθηκε να κατοικήσουμε για μια σύντομη, αλλά σπάνια στιγμή...
Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρο το κείμενο ΕΔΩ
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η δίκη του Σωκράτη: Όταν η σκέψη έγινε έγκλημα
Υπάρχουν ιδεολογίες σήμερα;
Γιατί να συγχωρούμε; Η στωική φιλοσοφία δίνει την απάντηση
Ο Αλμπέρ Καμί γράφει για την τραγωδία των γηρατειών
Γιατί βαρεθήκαμε τα κόμματα;
Γιώργος Σεφέρης: Λίγες οι νύχτες με φεγγάρι που μ' αρέσουν...
Νόαμ Τσόμσκι: Έτσι λειτουργεί η εξουσία!
Ελευθέριος Μουζάκης, ο πιο ειλικρινής φορολογούμενος επιχειρηματίας
Φράνκα Ράμε, η πανέμορφη θεατρίνα που δεν... κάθισε στα αυγά της!
Η σημασία και τα όρια της Ελευθερίας
Να ζει κανείς, ή να μη ζει; Σκέψεις πάνω στην πιο τραγική φράση του Σέξπιρ στον Άμλετ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...