Σάββατο και κατακαλόκαιρο, πάντα χρειαζόμαστε ένα ανάγνωσμα, είτε με την παλιά, αγαπημένη μορφή του βιβλίου, είτε με αναζήτηση αξιόλογων κειμένων στον ωκεανό του Διαδικτύου.
Αυτή την τελευταία δουλειά τηνκ άνουμε εμείς, στην Εποπτεία, και σας προτείνουμε τέσσερα αναγνώσματα κάθε Σάββατο, για να σας συντροφεύσουν την εβδομάδα έως το επόμενο Σάββατο (ή και αργότερα, τα κείμενα δε φεύγουν, εδώ μένουν και... σας περιμένουν).
Περιμένουμε τα δικά σας χόλια για την κατεύθυνση και τον χαρακτήρα των προτάσεων ανάγνωσης που εσείς προτιμάτε,, καθώς και τις εντυπώσεις σας από τα προτεινόμενα άρθρα που διαβάσατε.
Σας ευχόμαστε Καλό Σαββατοκύριακο, καλή Εβδομάδα του Δεκαπενταύγουστου και, βέβαια, Καλή Ανάγνωση!
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
*****
1- Δεν είσαι το παρελθόν σου
Το 1901, ένας νεαρός 22 ετών, βοηθός σε γραφείο ευρεσιτεχνιών στην Ελβετία, φαινόταν πως η ζωή του δεν τον πήγαινε πουθενά. Είχε απορριφθεί από θέσεις διδασκαλίας, πάσχιζε να βρει σταθερή εργασία, και για πολλούς θεωρούνταν ήδη αποτυχία στον ακαδημαϊκό κόσμο.
Ακόμα και ο ίδιος του ο πατέρας πίστευε ότι σπαταλούσε τη ζωή του. Λίγα μόλις χρόνια νωρίτερα, οι καθηγητές του τού είχαν πει κατάμουτρα ότι δεν είχε μέλλον στη φυσική.
Ονομάζονταν Άλμπερτ Αϊνστάιν και αρνήθηκε να επιτρέψει στις πρώιμες αποτυχίες του να τον καθορίσουν. Καθώς εργαζόταν στη μονότονη καθημερινότητά του, εξετάζοντας αιτήσεις ευρεσιτεχνίας, περνούσε τον ελεύθερο χρόνο του αναπτύσσοντας ιδέες που επρόκειτο να μεταμορφώσουν την κατανόησή μας για το σύμπαν.
Το 1905, στη λεγόμενη «χρονιά των θαυμάτων» του, αυτός ο «αποτυχημένος» δημοσίευσε τέσσερις επιστημονικές εργασίες που άλλαξαν για πάντα τη φυσική – ανάμεσά τους και τη θεωρία της ειδικής σχετικότητας.
Η μετάλλαξη του Αϊνστάιν από παραγνωρισμένο υπάλληλο σε επιστημονική ιδιοφυΐα δεν συνέβη επειδή αγνόησε τις δυσκολίες του παρελθόντος του. Συνέβη επειδή τις είδε όχι ως περιορισμούς, αλλά ως προετοιμασία. Οι πρώτες απορρίψεις τον δίδαξαν να σκέφτεται ανεξάρτητα.
Η θέση του ως «εκτός συστήματος» τον απελευθέρωσε από τα δογματικά όρια της ακαδημαϊκής σκέψης – όρια που ίσως δεν του επέτρεπαν ποτέ να συλλάβει τις επαναστατικές του ιδέες.
Αποφάσισε πως το παρελθόν του ήταν απλώς ο πρόλογος στην ιστορία του – όχι ολόκληρο το βιβλίο.
Και φτάνουμε έτσι σε μια από τις πιο λυτρωτικές αλήθειες της Στωικής φιλοσοφίας:
Κάθε λάθος που έκανες, κάθε αποτυχία που βίωσες, κάθε μετάνοια που σε κρατά ξύπνιο τη νύχτα – τίποτε από αυτά δεν χρειάζεται να ορίσει ποιος θα γίνεις αύριο.
Κάποτε ήμουν κι εγώ παγιδευμένος στο παρελθόν μου. Κάθε φορά που ήθελα να δοκιμάσω κάτι καινούργιο ή να ρισκάρω, ο νους μου ξαναζωντάνευε, λες και έπαιζε σε βίντεο, τις μεγαλύτερες στιγμές αποτυχίας μου.
Θυμάσαι εκείνη την παρουσίαση στο πανεπιστήμιο που κατέρρευσε; Θυμάσαι τον φίλο που εμπιστεύτηκες και σε πρόδωσε; Θυμάσαι τη συνδρομή στο γυμναστήριο που εγκατέλειψες μέσα σε δύο εβδομάδες;
Ήταν σαν να έχω ένα προσωπικό ριπλέι απογοητεύσεων να παίζει ασταμάτητα στο μυαλό μου. Αυτές οι μνήμες έγιναν δεσμά – με κρατούσαν ακίνητο, φοβισμένο να προχωρήσω, πεπεισμένο πως θα αποτύγχανα ξανά.
Ίσως γνωρίζεις αυτό το συναίσθημα. Ίσως δεν έκανες ποτέ αίτηση για εκείνη τη δουλειά επειδή την προηγούμενη φορά σε απέρριψαν. Ίσως έμεινες μέσα στη ζώνη άνεσής σου, γιατί θυμόσουν πόσο άσχημα πήγαν τα πράγματα όταν βγήκες από αυτήν. Ίσως δίστασες να ξεκινήσεις εκείνο το έργο γιατί ανακαλούσες όλες τις φορές που δεν κατάφερες να το ολοκληρώσεις.
Μελετώντας τη Στωική φιλοσοφία, κατανόησα πως το παρελθόν δεν είναι εντολή. Είναι απλώς πληροφορία.
Είναι δεδομένα για το τι συνέβη, όχι οδηγίες για το τι πρέπει να συμβεί. Δεν είναι χάρτης, είναι ημερολόγιο. Μπορεί να σου δείχνει πού ήσουν, αλλά όχι αναγκαστικά πού πηγαίνεις.
Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο ΕΔΩ
***
2. Γιατί οι Αζτέκοι, οι Μάγια και οι Ίνκας δεν ανακάλυψαν τον τροχό, παρά το ότι κατείχαν την τεχνολογία;
Ο τροχός υπολογίζεται πως εφευρέθηκε πριν από περίπου 5.500 χρόνια. Πρώτα εντοπίστηκε στα ερείπια της αρχαίας Μεσοποταμίας και, παρά την απλή του όψη, θεωρείται συχνά ως η κατεξοχήν επινόηση της ανθρωπότητας. Κι όμως, τούτος ο τόσο χαρακτηριστικός μηχανισμός εμφανίστηκε πολύ αργότερα από άλλες, θαρρείς πιο πολύπλοκες τεχνολογίες, όπως τα πλοία, τα υφαντά ή η γεωργία.
Ο λόγος της καθυστερημένης του εμφάνισης δεν ήταν η έλλειψη φαντασίας, αλλά η λεπτότητα της κατασκευής του. Η σύνδεση μεταξύ ενός τροχού και του σταθερού άξονά του έπρεπε να είναι αρκετά σφιχτή ώστε να διατηρεί τη συνοχή της κατασκευής, αλλά και τόσο ακριβής ώστε να επιτρέπει την περιστροφή.
Επιπλέον, τα άκρα του άξονα και το κεντρικό άνοιγμα του τροχού έπρεπε να είναι απολύτως λείες επιφάνειες, ώστε να περιορίζεται η τριβή στο ελάχιστο. Σήμερα, αυτά τα εμπόδια φαίνονται αμελητέα. Στην προϊστορική όμως εποχή, ήταν σχεδόν αδύνατον να ξεπεραστούν.
Ο ανθρωπολόγος Ντέιβιντ Άντονι, συγγραφέας του βιβλίου Το Άλογο, ο Τροχός και η Γλώσσα, υποστηρίζει πως, παρόλο που η σύλληψη της ιδέας του τροχού μπορεί να υπήρχε ήδη από τη Λίθινη Εποχή, η πραγμάτωσή της κατέστη δυνατή μόνο μετά την εμφάνιση ακριβών εργαλείων — όπως τα χάλκινα σμιλεύματα — γύρω στο 4.000 π.Χ.
Η επινόηση του τροχού επιτάχυνε εντυπωσιακά την εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών. Οι μετακινήσεις σε μεγάλες αποστάσεις έγιναν ευκολότερες. Τα εμπορικά δίκτυα άρχισαν να επεκτείνονται, όπως και η δυνατότητα για ευρείας κλίμακας στρατιωτικές επιχειρήσεις. Οι πόλεις άρχισαν να πυκνώνουν, και η γεωργική παραγωγικότητα αυξήθηκε θεαματικά με τη βοήθεια του τροχοφόρου καροτσιού.
Αυτή όμως ήταν η ιστορία της Ευρασίας. Στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, οι Αζτέκοι, οι Ίνκας, οι Μάγιας και άλλοι αυτόχθονες πολιτισμοί της Αμερικής δεν γνώρισαν τον τροχό μέχρι την άφιξη των Ευρωπαίων αποίκων στα τέλη του 15ου και τις αρχές του 16ου αιώνα.
Γιατί άραγε αυτοί οι λαοί, που τόσο συχνά εντυπωσιάζουν με την τεχνογνωσία και την αρχιτεκτονική τους, δεν ανέπτυξαν ποτέ τροχοφόρα τεχνολογία;
Για μεγάλο διάστημα υπήρχε η αντίληψη πως οι προκολομβιανοί λαοί απλώς δεν ήξεραν πώς να κατασκευάσουν τροχούς. Αυτό όμως αποδείχθηκε λανθασμένο. Το 1880, ο αρχαιολόγος Ντεζιρέ Σαρνέι, σκαλίζοντας έναν παιδικό τάφο των Αζτέκων στην Πόλη του Μεξικού, βρήκε ένα μικρό ομοίωμα κογιότ με τροχούς. Έκτοτε, ανακαλύφθηκαν κι άλλα τέτοια παιχνίδια, κυρίως πολιτισμού των Τολτέκων (900–1100 μ.Χ.).
Οι σημερινές ερμηνείες εστιάζουν όχι στην αδυναμία κατασκευής του τροχού, αλλά στην έλλειψη χρησιμότητάς του. Καθώς λέγεται, η ανάγκη είναι η μητέρα της εφεύρεσης — και η αρχαία Αμερική απλώς δεν είχε την ίδια ανάγκη για τροχοφόρα μεταφορικά μέσα όπως η Ευρασία. Ένας βασικός λόγος ήταν η παντελής απουσία ζώων κατάλληλων για έλξη: άλογα, βόδια και αγελάδες πέρασαν στον Νέο Κόσμο μαζί με τους Ευρωπαίους, αιώνες αργότερα.
Ένας άλλος λόγος ήταν γεωγραφικός.
Οι Ίνκας, για παράδειγμα, κατασκεύασαν εντυπωσιακά οδικά δίκτυα, αλλά αυτά διαπερνούσαν τις απόκρημνες πλαγιές των Άνδεων, με γιγάντια σκαλοπάτια και κρεμαστές γέφυρες που δεν θα μπορούσαν ποτέ να διαβούν τροχοφόρα. Αντί γι’ αυτό, βασίστηκαν σε ανθρώπινους αγγελιαφόρους και στα λάμα (ζώα εξαιρετικά στις αναρριχήσεις, που ακόμη και σήμερα βόσκουν στους πρόποδες του Μάτσου Πίτσου).
Ο τροχός, λοιπόν, δεν ήταν απαραίτητος παντού. Στον παλιό κόσμο, με τις εύφορες πεδιάδες, τα εξημερωμένα ζώα και την ανάγκη για αυτοκρατορική επέκταση, η επινόησή του άλλαξε ριζικά το ανθρώπινο τοπίο. Στον νέο κόσμο, όμως, το περιβάλλον, οι κοινωνικές δομές και η οικονομία δεν προκάλεσαν ποτέ την αναγκαιότητα για τροχοφόρα μέσα.
Έτσι, παρά την τεχνογνωσία, οι πολιτισμοί της Αμερικής άφησαν τον τροχό στο περιθώριο — όχι επειδή δεν μπορούσαν να τον φτιάξουν, αλλά επειδή δεν τον χρειάζονταν.
Κι έτσι, η ιστορία του τροχού γίνεται κι αυτή ένα μάθημα: πως ακόμη και οι πιο καθολικές τεχνολογίες δεν είναι παγκόσμιες λύσεις, αλλά αποκρίσεις σε πολύ συγκεκριμένες ανθρώπινες ανάγκες, στον χρόνο και τον τόπο που αυτές γεννιούνται.
Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο ΕΔΩ
***
3. Όταν όλα μετατρέπονται σε «καβούρια»: Μια συμβολική ανατομία της τεχνολογικής μας εξέλιξης
Κανείς δεν έδωσε ιδιαίτερη σημασία όταν, το 2017, ένα αφανές βιολογικό περιοδικό δημοσίευσε ένα άρθρο για τις «εξελικτικές διεργασίες που οδήγησαν σε έναν μορφολογικά καβουροειδή τύπο».
Σε αυτή την ανασκόπηση της ταξινομίας των καρκινοειδών, τρεις Γερμανοί επιστήμονες — οι Jonas Keiler, Christian S. Wirkner και Stefan Richter — ανέλυσαν μελέτες που ξεκινούσαν ήδη από τη δεκαετία του 1820 και παρατήρησαν ότι τα «καβούρια» δεν αποτελούν έναν ενιαίο ζωολογικό τύπο, αλλά έχουν προκύψει από πέντε διαφορετικές εξελικτικές γραμμές.
Δηλαδή, ζώα όπως τα ερημίτικα καβούρια, οι squat αστακοί και άλλα «καβουροειδή είδη» δεν εξελίχθηκαν από έναν κοινό πρόγονο· ανέπτυξαν ανεξάρτητα, μέσω συγκλίνουσας εξέλιξης, καβούρινα χαρακτηριστικά. Για να εξηγήσουν αυτό το, κατά τα άλλα, συνηθισμένο φαινόμενο, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν έναν όρο ηλικίας αιώνα: «καρκινισμός» (carcinisation) και κατέληξαν πως «δεν υπάρχει λόγος να υποθέσουμε ότι αόριστες έννοιες όπως οι “εξελικτικές τάσεις” έπαιξαν κάποιο ρόλο».
Κι όμως, μέσα σε τρία μόλις χρόνια, αυτό το ψύχραιμο και αυστηρά επιστημονικό άρθρο έγινε το καύσιμο για ένα κύμα υπερβολής. Ιστοσελίδες κυκλοφόρησαν με τίτλους τόσο ανακριβείς ώστε να φαντάζουν γελοίοι: «Τα ζώα συνεχίζουν να εξελίσσονται σε καβούρια και οι επιστήμονες δεν ξέρουν γιατί» (Newsweek).
Βίντεο έθεταν το ρητορικό ερώτημα: «Γιατί όλα εξελίσσονται σε καβούρια;» Κάπως έτσι γεννήθηκε και διαδόθηκε το απολαυστικά παράλογο διαδικτυακό ρητό: «Όλα καταλήγουν να γίνουν καβούρια» — ένας ψευδο-νόμος της εξέλιξης, αποτυπωμένος πλέον ως meme. Η πραγματική επιστήμη, φυσικά, χάθηκε πίσω από τα κλικ και τα γέλια.
Παρά τους εντυπωσιακούς τίτλους, τίποτα από αυτά δεν ήταν «είδηση». Η έννοια του καρκινισμού είναι γνωστή εδώ και πάνω από έναν αιώνα. Η μεταμόρφωση των εν λόγω ζώων, που ανήκουν όλα στην ομάδα των «ψευδοκαβουριών» (Anomura, αδελφή ομάδα των «αληθινών καβουριών», Brachyura), έλαβε χώρα πριν δεκάδες εκατομμύρια χρόνια.
Οι υπερβολικές αναφορές προκάλεσαν την αντίδραση ενός ορθολογιστή σχολιαστή, ο οποίος αγανακτισμένος δήλωσε: «Δεν είστε αρπακτικό των παλιρροιακών ζωνών και, το κυριότερο, έχετε εσωτερικό σκελετό, άρα δεν πρόκειται να εξελιχθείτε σε καβούρι».
Κι όμως, διαφωνώ — σε κάθε σημείο. Αν τραβήξουμε αρκετά την έννοια του «καβουριού», τότε αυτή η παράλογη ιδέα ίσως τελικά να κρύβει μια αλήθεια. Ως άτομα, δεν έχουμε δαγκάνες, δεν διαθέτουμε αρθρωτό σώμα, ούτε εξωσκελετό από χιτίνη, ούτε σύνθετα μάτια ή ραχιαία καρδιά που αντλεί αιμολέμφο σε ανοικτό κυκλοφορικό σύστημα. Ωστόσο, ως συλλογικότητα, τα πράγματα αλλάζουν.
Καταρχάς, οι άνθρωποι σήμερα ζουν σε κάτι ανάλογο με την παλιρροιακή ζώνη: σε μια ασταθή, μεταβατική συνθήκη μεταξύ πραγματικού και ψηφιακού κόσμου, μέσα σε ένα διαρκές «ενδιάμεσο». Επιπλέον, ολοένα και περισσότερο τυλιγόμαστε μέσα σε κυριολεκτικά εξωσκελετικά περιβλήματα: τις τεχνολογίες μας. Αν αντιληφθούμε τις έννοιες «παλιρροιακός συλλέκτης» και «σκελετός» ως αλληγορίες της κατάστασής μας στον ύστερο καπιταλισμό και δούμε τον πολιτισμό ως ένα «επεκταμένο φαινότυπο» από τον οποίο δεν μπορούμε πια να αποκοπούμε, τότε είμαστε ήδη πολύ πιο καβουρίσια πλάσματα απ’ όσο νομίζουμε.
Οι άνθρωποι δείχνουν να έλκονται βαθιά από αυτά τα θωρακισμένα ζώα. Το καβούρι είναι ένα αρχέγονο, συμβολικό πλάσμα, που ξεπροβάλλει ξανά και ξανά μέσα από μύθους, ιστορίες και φαντασιακές παραστάσεις σε διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές. Είναι ένα τέρας καθρέφτης: μια παραμορφωμένη αντανάκλαση του ίδιου μας του νου — κι αν το κοιτάξουμε κατάματα, ίσως μας προσφέρει βαθιά γνώση για το πώς πλοηγούμαστε στα όρια μεταξύ ανθρώπινου και μη-ανθρώπινου, ζωής και τεχνολογίας, γνώριμου και άγνωστου.
Αλλά η μακραίωνη γοητεία μας δεν είναι παρά η κορυφή του παγόβουνου. Τους τελευταίους αιώνες, η ανθρωπότητα έχει αρχίσει να «καρκινίζεται» με επιταχυνόμενους ρυθμούς. Η συλλογική μας εξέλιξη, όλο και πιο στενά, μιμείται τη μακροχρόνια βιολογική μεταμόρφωση των καβουριών. Η καβουροειδής μορφή είναι, εξελικτικά, ωφέλιμη: μια βέλτιστη λύση για απαιτητικά περιβάλλοντα.
Μα και εμείς το ίδιο. Σκεφτείτε πώς το εμπόριο και η επικοινωνία «καρκινίζουν» τα μαλακά, θηλαστικά μας όρια, μετατρέποντας την αναλογική εμπειρία σε ψηφιακά διαχειρίσιμα δεδομένα. Σκεφτείτε πώς οι τοπικές γλώσσες, νομίσματα και πολιτισμοί διαλύονται όταν ευθυγραμμίζονται με τις παγκόσμιες αγορές. Σκεφτείτε τη φρίκη του να συμπυκνώνεται η ταυτότητά σας σε έναν αριθμό ταυτότητας ή σε μια επαγγελματική ιδιότητα.
Είμαστε άραγε καταδικασμένοι να γίνουμε ακόμη πιο «καβούρια»; Ή μήπως μια πιο προσεκτική μελέτη της εξέλιξης μάς προσφέρει και άλλες διαδρομές;
Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο ΕΔΩ
****
4. Η κόλαση, έχει για τις γυναίκες τη δική της ονομασία: Αφγανιστάν!
Πρέπει να καταλάβετε: όταν οι γυναίκες περιγράφουν το Αφγανιστάν ως κόλαση, δεν πρόκειται για υπερβολή.
Εδώ και αιώνες, οι γυναίκες αυτής της χώρας υφίστανται παρενόχληση, βασανιστήρια και τιμωρίες με κάθε τρόπο· τους αφαιρείται το δικαίωμα στην εκπαίδευση, αποκλείονται από τη δημόσια σφαίρα, τιμωρούνται από εξωδικαστικά «δικαστήρια», εξαναγκάζονται σε γάμους χωρίς τη θέλησή τους, υποβάλλονται σε εγκλήματα τιμής, ζουν διαρκώς κάτω από την απειλή σωματικής και ψυχολογικής βίας.
Η αφγανική κοινωνία είναι προκλητικά πατριαρχική, ένα συνονθύλευμα παράδοξων παραδόσεων και βαθιά ριζωμένου σεξισμού που συνθέτουν μια αληθινή κόλαση. Στις θρησκευτικές κολάσεις, οι άνθρωποι τιμωρούνται για τις αμαρτίες τους· στη δική μας, οι γυναίκες τιμωρούνται για την αθωότητά τους.
Η συμμετοχή των γυναικών στην κοινωνία του Αφγανιστάν εξαρτάται πάντα από τις αποφάσεις των ανδρών. Αν μια γυναίκα θέλει να βγει στον κόσμο και να διεκδικήσει μια θέση στην κοινωνία, το πρώτο εμπόδιο είναι η κλειστή πόρτα του σπιτιού της – μια πόρτα σφραγισμένη από κάποιον άνδρα της οικογένειάς της.
Και αν κάποιες καταφέρνουν να την ανοίξουν, τότε είναι το ίδιο το κράτος που φροντίζει να τους φράξει κάθε δρόμο κοινωνικής προόδου. Το μόνο που απομένει στις Αφγανές είναι να κλαίνε πίσω από τις πόρτες που τις κρατούν μακριά από τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τα γραφεία και ακόμη και τους χώρους ψυχαγωγίας.
Αυτή η ατέρμονη εναλλαγή ανοιχτών και κλειστών πορτών αφορά, όμως, μόνο τις γυναίκες των μεγάλων πόλεων ή των επαρχιών που υπόκεινται σε πολιτικές ανακατατάξεις. Στις αγροτικές περιοχές, οι πολιτικές μεταβολές δεν αλλάζουν τίποτα στη ζωή των γυναικών. Εκεί, οι γυναίκες ούτε βλέπουν ούτε ωφελούνται από κάποια χαλάρωση των κοινωνικών κανόνων.
Οι ζωές τους παραμένουν παγωμένες στον χρόνο. Τα προβλήματα των γυναικών σε αυτά τα μέρη λύνονται πάντα από άντρες, σύμφωνα με τις επιταγές της παράδοσης. Η κοινωνική πρόοδος είναι άγνωστη έννοια. Εγώ είμαι Παστούν από τη νοτιοανατολική πλευρά του Αφγανιστάν και θέλω να μιλήσω για τις γυναίκες της φυλής μου που ζουν κάτω από αφόρητες συνθήκες.
Υπάρχει μια παροιμία στα παστούν: «Η θέση της γυναίκας είναι είτε στο σπίτι είτε στον τάφο.» Και αυτή δεν είναι απλώς παροιμία – είναι ένας άτυπος νόμος που ορίζει τον κοινωνικό ρόλο της γυναίκας. Σημαίνει ότι η γυναίκα δεν έχει θέση έξω από τους τοίχους του σπιτιού της. Δεν έχει δικαίωμα στην εκπαίδευση, ούτε στην εργασία. Στερημένες από κάθε θεμελιώδες δικαίωμα, οι γυναίκες παραμένουν πλήρως αποκλεισμένες από την κοινωνία. Ο μικρός κόσμος του σπιτιού τους είναι το μόνο που γνωρίζουν – και σε αυτόν υφίστανται κάθε μορφή βίας.
Στην υπερσυντηρητική κοινωνία μας – και ιδιαίτερα στην παστού πολιτισμική παράδοση – η γέννηση ενός κοριτσιού δεν προκαλεί χαρά. Αντίθετα, η γέννηση ενός αγοριού γιορτάζεται με πυροβολισμούς στον αέρα, ώστε να το μάθει όλη η γειτονιά.
Πολλές γυναίκες δεν έχουν κανέναν λόγο στην επιλογή συζύγου· συχνά, τα κορίτσια αρραβωνιάζονται με κάποιο αγόρι από την οικογένειά τους – συνήθως ξάδελφό τους από την πλευρά του θείου – μέσα από μια διαδικασία που αποκαλείται «ονοματισμός» (naming). Το κορίτσι, όπως ένα σπίτι ή ένα χωράφι, περνά «στο όνομα» κάποιου, σαν να πρόκειται για ιδιοκτησία.
Αυτή η απόφαση λαμβάνεται στη γέννηση και δεν μπορεί να αλλάξει, ακόμη κι αν το αγόρι και το κορίτσι, μεγαλώνοντας, δεν το επιθυμούν. Αν δεν δοθεί σε κάποιον από παιδί, τότε παντρεύεται στην εφηβεία – ή και πριν ακόμη την ήβη – χωρίς καμία συναίνεση. Παρότι το Ισλάμ ορίζει ρητά πως η συναίνεση της γυναίκας είναι προϋπόθεση για τον γάμο, στο Αφγανιστάν κάθε θρησκευτικός κανόνας καταπατείται αν δεν συμφέρει την παράδοση.
Τα αγόρια πρέπει να δουλεύουν σκληρά, διότι ο γάμος είναι μεγάλη δαπάνη. Πρέπει να πληρώσουν αδρά στην οικογένεια της νύφης – ουσιαστικά να την αγοράσουν. Αυτή η πρακτική ονομάζεται walwar στα παστούν και σημαίνει «η τιμή της νύφης». Το ποσό καθορίζεται από το ύψος της, το σώμα της, την υγεία της, το οικογενειακό της όνομα.
Παραδόξως, παρότι οι περισσότεροι Ταλιμπάν είναι Παστούν και αντιτίθενται σφοδρά στην εκπαίδευση των κοριτσιών, η τιμή ανεβαίνει για τα κορίτσια που έχουν φοιτήσει έστω και λίγα χρόνια στο σχολείο. Πιστεύεται πως μια μορφωμένη γυναίκα θα γίνει καλύτερη μητέρα και οικοδέσποινα.
Αλλά τα κορίτσια δεν δίνονται μόνο έναντι τιμήματος. Χρησιμοποιούνται και ως αποζημίωση – ως «χρηματικό αντίτιμο αίματος», ή baad. Αν ένας άνδρας σκοτώσει κάποιον από άλλη οικογένεια, για να σταματήσει η βεντέτα, δίνονται μία ή περισσότερες κοπέλες στην οικογένεια του θύματος. Η γυναίκα που εισέρχεται σε ένα σπίτι με αυτό τον τρόπο αξίζει λιγότερο κι από ζώο.
Η οικογένεια έχει κάθε «δικαίωμα» να της φέρεται με απόλυτη σκληρότητα. Είτε ως walwar είτε ως baad, το κοινό στοιχείο είναι το ίδιο: η αξία. Οι γυναίκες μετατρέπονται σε εμπορεύματα – αντικείμενα προς ανταλλαγή και διαπραγμάτευση.
Όταν μια γυναίκα δοθεί σε γάμο έναντι μεγάλης τιμής, γίνεται κτήμα της οικογένειας του άντρα. Κι αν ο άνδρας της πεθάνει, της απαγορεύεται να ξαναπαντρευτεί κατά βούληση. Η οικογένεια του άντρα, που εξακολουθεί να τη θεωρεί ιδιοκτησία της, τη δίνει σε άλλον συγγενή – συνήθως αδελφό ή ανιψιό του νεκρού – με τη δικαιολογία πως αποτελεί namus τους, δηλαδή τιμή. Αν δεν υπάρχει διαθέσιμος ενήλικος άντρας, τότε ακόμη και ανήλικος μπορεί να την «παντρευτεί».
Όταν ο ξάδελφός μου πέθανε, η τριάντα ετών χήρα του παντρεύτηκε τον δωδεκάχρονο αδελφό του. Τους συνάντησα αργότερα σε έναν καταυλισμό προσφύγων στο Πακιστάν. Η γυναίκα αυτή φρόντιζε τον «άντρα» της σαν παιδί – κι όταν έμαθα για τον γάμο τους, ένιωσα σωματική αποστροφή.
Δεν είναι όμως μόνο οι άντρες υπαίτιοι της κακοποίησης.
Και οι γυναίκες ασκούν βία η μία πάνω στην άλλη. Οι μεγαλύτερες επιβάλλουν στις νεότερες αυστηρούς κανόνες ένδυσης και συμπεριφοράς μέσα στο σπίτι. Όταν μια νύφη μπει στο σπιτικό του άντρα της, όλα – από το πώς θα ντυθεί και πότε θα επισκεφθεί συγγενείς μέχρι το πώς θα κάνει τις δουλειές – ελέγχονται από τις μεγαλύτερες γυναίκες.
Σε ένα ταξίδι μου στην επαρχία, παρατήρησα πως οι περισσότερες νέες γυναίκες συγκρατούσαν το φουλάρι στο πρόσωπό τους με τα δόντια για να μη φανεί τίποτα πέρα από τα μάτια. Μια από αυτές μου εξήγησε πως αυτό είναι το έθιμο: η νύφη πρέπει να καλύπτει το πρόσωπό της μέχρι η πεθερά της να της δώσει την άδεια να το αποκαλύψει.
Ακόμη και το φαγητό διαφέρει για τις γυναίκες. Δεν επιτρέπεται να φάνε την ίδια ώρα με τους άντρες, ούτε στο ίδιο χαλί. Ετοιμάζουν το φαγητό, το τοποθετούν στο χαλί, και αποσύρονται στην κουζίνα. Τα παιδιά, εξαρτώμενα από τις μητέρες τους, δεν τρώνε ούτε αυτά. Μόνο όταν τελειώσουν οι άντρες και οι ηλικιωμένες γυναίκες, μπορούν οι υπόλοιπες να φάνε τα περισσεύματα.
Καθώς οι Ταλιμπάν ανήκουν στη συντριπτική τους πλειοψηφία στη φυλή των Παστούν, δεν είναι περίεργο που επιδιώκουν να κρατήσουν τις γυναίκες εντός των τοίχων των σπιτιών τους. Η ζωή τους, διαμορφωμένη από μια κυρίαρχη κουλτούρα που διδάσκει πως η γυναίκα δεν έχει αξία, είναι πλέον μοντέλο που προσπαθούν να επιβάλουν σε ολόκληρη τη χώρα.
Διαβάστε ολόκληρο αυτό το συγκλονιστικό άρθρο ΕΔΩ
*****
Αν σας ενδιαφέρει το περιεχόμενο των αναρτήσεων της Εποπτείας, μπορείτε να γραφτείτε στο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Σας ευχόμαστε καλή ανάγνωση, καλό Σαββατοκύριακο και καλή σας εβδομάδα!
*****
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η δίκη του Σωκράτη: Όταν η σκέψη έγινε έγκλημα
Υπάρχουν ιδεολογίες σήμερα;
Γιατί να συγχωρούμε; Η στωική φιλοσοφία δίνει την απάντηση
Ο Αλμπέρ Καμί γράφει για την τραγωδία των γηρατειών
Γιατί βαρεθήκαμε τα κόμματα;
Γιώργος Σεφέρης: Λίγες οι νύχτες με φεγγάρι που μ' αρέσουν...
Νόαμ Τσόμσκι: Έτσι λειτουργεί η εξουσία!
Ελευθέριος Μουζάκης, ο πιο ειλικρινής φορολογούμενος επιχειρηματίας
Φράνκα Ράμε, η πανέμορφη θεατρίνα που δεν... κάθισε στα αυγά της!
Η σημασία και τα όρια της Ελευθερίας
Να ζει κανείς, ή να μη ζει; Σκέψεις πάνω στην πιο τραγική φράση του Σέξπιρ στον Άμλετ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...