Η φιλοσοφική σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη διαμορφώνεται ως ριζική αντίσταση απέναντι σε κάθε μορφή αναγωγισμού, ουσιοκρατίας και ντετερμινισμού.
Είτε πρόκειται για τον ιστορικό υλισμό του Μαρξ είτε για τον γλωσσικό δομισμό του Λακάν, ο Καστοριάδης αντιπαραθέτει την ιδέα της ριζικής φαντασίας και της οντολογικής απροσδιοριστίας ως θεμελίων του ανθρωπίνου πράττειν και της κοινωνικής δημιουργίας.
Στον πυρήνα αυτής της σκέψης αναδύεται μια νέα οντολογία του «γίγνεσθαι», όπου το Είναι δεν προσδιορίζεται εκ των προτέρων αλλά συγκροτείται εν χρόνω, μέσα από το φαντασιακό και την πράξη της αυτοθέσμισης.
*****
Για να μη χάσετε καμία ανάρτηση της Εποπτείας, γραφτείτε στο εβδομαδιαίο newsletter μας, πατώντας ΕΔΩ
Για ΟΛΑ τα videos της Εποπτείας, γραφτείτε στο κανάλι μας στο youtube, πατώντας ΕΔΩ
*****
Η απροσδιοριστία ως άρνηση του ντετερμινισμού
Ο Καστοριάδης απορρίπτει την ιδέα ότι ο κόσμος, η ιστορία ή η ανθρώπινη ύπαρξη υπακούουν σε ένα καθολικό δίκτυο αιτιακών νόμων.
Δεν υπάρχει, κατά τη σκέψη του, «αναγκαία πορεία» της ιστορίας, ούτε τελικός σκοπός της ανθρωπότητας.
Αντί γι’ αυτό, προτείνει μια σύλληψη του κόσμου ως ανοικτής οντολογίας, εντός της οποίας τα όντα και τα νοήματα αναδύονται χωρίς προγενέστερη καθοριστικότητα, ως μορφές που δεν μπορούν να αναχθούν στα προγενέστερα στοιχεία τους.
Η απροσδιοριστία αυτή δεν είναι έλλειμμα, αλλά θετική συνθήκη της δημιουργίας.
Η πραγματικότητα δεν είναι κλειστή, αλλά χαοτική (με την αρχαιοελληνική έννοια του «χάους» ως πηγής δυνατοτήτων), και το νόημα είναι πράξη φαντασιακής σύλληψης.
Η δημιουργική φαντασία ως οντολογική δύναμη
Κεντρική έννοια στο έργο του Καστοριάδη είναι η ριζική φαντασία, η ικανότητα του ανθρώπου και της κοινωνίας να παράγουν μορφές, σημασίες, θεσμούς που δεν προκύπτουν αναγκαία από το προηγούμενο.
Η φαντασία αυτή δεν είναι αναπαράσταση της πραγματικότητας, αλλά συν-δημιουργία της: ο άνθρωπος δεν ανακαλύπτει απλώς νοήματα, αλλά θεσμίζει τον κόσμο του.
Αυτή η δημιουργία, ωστόσο, δεν μπορεί να εξηγηθεί πλήρως από ψυχολογικές, βιολογικές ή κοινωνιολογικές αιτίες. Γι’ αυτό ο Καστοριάδης μιλά για οντολογική απροσδιοριστία: η ανάδυση νέων μορφών είναι γεγονός μη αιτιακό, και άρα, κατ’ ουσίαν, καινοφανές.
Η ιστορία ως πεδίο ασυνεχειών
Η ιστορία, για τον Καστοριάδη, δεν εξελίσσεται σύμφωνα με κάποιον φυσικό ή λογικό νόμο, αλλά διακόπτεται από ρήξεις, από αναδύσεις νέων μορφών ζωής και σκέψης που δεν ήταν προβλέψιμες.
Η ανάδυση της αρχαίας αθηναϊκής δημοκρατίας ή η εφεύρεση της σύγχρονης αυτονομίας είναι τέτοιες τομές: δεν ήταν αποτέλεσμα νομοτελούς εξέλιξης, αλλά πράξεις δημιουργικής φαντασίας της κοινωνίας.
Αυτό το στοιχείο υπονομεύει κάθε τελεολογική ή αναγκαιακή ερμηνεία της ιστορίας. Η απροσδιοριστία γίνεται εδώ ο χώρος ελευθερίας και ανάδυσης του απροβλέπτου, του μη επαναλαμβανόμενου.
Η αυτονομία ως πράξη απροσδιοριστίας
Η καστοριαδική σκέψη καταλήγει στο πολιτικό της αποκορύφωμα με τη σύλληψη της αυτονομίας.
Η αυτόνομη κοινωνία είναι εκείνη που αναγνωρίζει ότι έχει η ίδια θεσμίσει τους νόμους της, και δύναται να τους αναστοχαστεί ή να τους αλλάξει.
Αυτή η ικανότητα αυτοθέσμισης δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την αρχή της απροσδιοριστίας: μόνον σε έναν κόσμο όπου το νόημα δεν είναι προδιαγεγραμμένο, μπορεί να υπάρξει πράξη.
Συνεπώς, η απροσδιοριστία δεν είναι μόνο φιλοσοφικό ή οντολογικό εργαλείο. Είναι πολιτική προϋπόθεση της ελευθερίας. Χωρίς αυτήν, η ιστορία καταντά επανάληψη, και η κοινωνία σύστημα ετεροκαθορισμού.
Πολλαπλές μορφές απροσδιοριστίας
Η αρχή της απροσδιοριστίας στον Καστοριάδη εκδηλώνεται σε ποικίλα επίπεδα:
-Οντολογικά, ως άρνηση της πλήρους αναγωγής του είναι σε νόμο ή τάξη.
-Ανθρωπολογικά, ως δυνατότητα του ανθρώπου να δημιουργεί σημασίες ανεξάρτητα από καθορισμούς.
-Ιστορικά, ως τομή στην αιτιακή συνέχεια του χρόνου.
-Πολιτικά, ως πράξη αυτονομίας και ανάδυσης του κοινού βίου μέσα από ριζική σύλληψη νέων μορφών ζωής.
Όλα αυτά συντείνουν στη διαμόρφωση μιας οντολογίας της ελευθερίας, όπου το είναι δεν είναι "αυτό που είναι", αλλά "εκείνο που δύναται να είναι".
Επίλογος
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης αναδεικνύει την απροσδιοριστία ως κεντρική κατηγορία της ελευθερίας: τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, η δημιουργία, η θέσμιση και η πράξη προϋποθέτουν έναν κόσμο που δεν είναι πλήρως δεδομένος, αλλά ανοικτός.
Η ιστορία, για τον Καστοριάδη, είναι το πεδίο της κατάφασης στο αβέβαιο, της ανάδυσης του καινούργιου και της ευθύνης για το νόημα που δίνουμε στο είναι.
Η απροσδιοριστία, μακριά από το να αποτελεί αδυναμία της γνώσης ή του συστήματος, είναι η προϋπόθεση του πολιτικού και υπαρξιακού στοχασμού.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η δίκη του Σωκράτη: Όταν η σκέψη έγινε έγκλημα
Υπάρχουν ιδεολογίες σήμερα;
Γιατί να συγχωρούμε; Η στωική φιλοσοφία δίνει την απάντηση
Ο Αλμπέρ Καμί γράφει για την τραγωδία των γηρατειών
Γιατί βαρεθήκαμε τα κόμματα;
Γιώργος Σεφέρης: Λίγες οι νύχτες με φεγγάρι που μ' αρέσουν...
Νόαμ Τσόμσκι: Έτσι λειτουργεί η εξουσία!
Ελευθέριος Μουζάκης, ο πιο ειλικρινής φορολογούμενος επιχειρηματίας
Φράνκα Ράμε, η πανέμορφη θεατρίνα που δεν... κάθισε στα αυγά της!
Η σημασία και τα όρια της Ελευθερίας
Να ζει κανείς, ή να μη ζει; Σκέψεις πάνω στην πιο τραγική φράση του Σέξπιρ στον Άμλετ
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...