Τα έργα του Σέξπιρ βρίθουν από χαρακτήρες που έχουν σχεδιαστεί για να προκαλούν πραγματικό φόβο: οι μάγισσες στο «Μάκβεθ», το φάντασμα στον «Άμλετ».
Κι όμως, αυτές οι απτές μορφές του τρόμου δεν πλησιάζουν καν τη φρίκη που γεννούν οι αμφιβολίες και οι ανασφάλειες που φωλιάζουν βαθιά μέσα στον ίδιο μας τον εαυτό.
Ο φόβος που σε κρατά πίσω από τα όνειρα και τις φιλοδοξίες σου είναι, συχνά, ο πιο παραλυτικός.
Αυτό το είδος φόβου είναι τρομερά κοινό – ιδίως όταν βρισκόμαστε μπροστά σε κάτι καινούριο. Όσο πειστικοί κι αν είναι οι λόγοι για να αλλάξεις πορεία, η ανθρώπινη φύση προτιμά πάντοτε τον διάβολο που γνωρίζει, από εκείνον που αγνοεί.
Το αποτέλεσμα; Οι περισσότεροι δεν κάνουν ποτέ το άλμα, από φόβο γι’ αυτό που καραδοκεί στην άλλη πλευρά.
Ο Σέξπιρ καταπιάνεται συστηματικά με αυτόν τον φόβο και την αβεβαιότητα στο έργο του «Άμλετ» — μα όχι με τον τρόπο που ίσως φαντάζεσαι.
Γιατί ενώ ο διασημότερος μονόλογος του Άμλετ ερμηνεύεται συνήθως ως μια εξομολόγηση αυτοκτονικής πρόθεσης, στην πραγματικότητα επιτελεί το αντίθετο: αρθρώνει την εσωτερική πάλη ανάμεσα στη δειλία και τη δράση.
Σήμερα, εξερευνούμε το κρυμμένο νόημα πίσω από το περίφημο «να ζει κανείς ή να μη ζει» — κι όσα μπορεί να μας διδάξει για την υπέρβαση του φόβου απέναντι στο άγνωστο.
Μπορείς να εμπιστευτείς ένα φάντασμα;
Στην αρχή του έργου, ο θεατής συναντά τον Άμλετ, τον πρίγκιπα της Δανίας, λίγο μετά τον θάνατο του πατέρα του.
Και τότε, εμφανίζεται το φάντασμα του νεκρού βασιλιά. Του αποκαλύπτει ότι δολοφονήθηκε από τον ίδιο του τον αδερφό, τον Κλαύδιο, ο οποίος σφετερίστηκε τον θρόνο και παντρεύτηκε τη χήρα του. Του ζητά να εκδικηθεί.
Σύγχρονοι αναγνώστες θεωρούν συχνά αυτή την αποκάλυψη αδιάσειστη απόδειξη της ενοχής του Κλαύδιου και στη συνέχεια επικρίνουν τον Άμλετ για την αναποφασιστικότητά του.
Όμως το κοινό του Σέξπιρ γνώριζε ότι δεν μπορείς να εμπιστεύεσαι κάθε φάντασμα που εμφανίζεται— κάποια αναδύονται από την κόλαση μόνο και μόνο για να σπείρουν τη σύγχυση και τον όλεθρο. Έτσι κι ο Άμλετ αντιμετωπίζει την αποκάλυψη με σκεπτικισμό.
Αποφασίζει λοιπόν να δράσει: να ερευνήσει την αλήθεια και να εξακριβώσει αν ο λόγος του φαντάσματος είναι άξιος εμπιστοσύνης.
Στήνει ένα σχέδιο — προσκαλεί μια θεατρική ομάδα να παίξει ένα έργο που απεικονίζει τη δολοφονία ενός βασιλιά από τον αδελφό του.
Όσο ο Κλαύδιος παρακολουθεί την παράσταση, ο Άμλετ τον παρατηρεί. Το σάστισμά του, η ενοχή που ξεχειλίζει από τις κινήσεις του, πείθουν τον Άμλετ: το φάντασμα είπε την αλήθεια.
Από εκείνη τη στιγμή, ξεκινά να μεθοδεύει τον φόνο του θείου του — αποφασισμένος, επιτέλους.
Μα, το να σκοτώσεις έναν βασιλιά δεν είναι απλή υπόθεση. Ο Άμλετ γνωρίζει καλά τι διακυβεύεται. Για να καταλάβουμε, όμως, τη δική του επιμονή, πρέπει να γυρίσουμε λίγο πίσω — ακριβώς πριν παιχτεί το έργο.
Εκεί βρίσκεται και ο διάσημος μονόλογος:
«Να ζει κανείς ή να μη ζει…»
Αυτοκτονία ή κάτι βαθύτερο;
Ίσως κάποιοι θεωρούν ότι ο μονόλογος αυτός είναι ένα είδος ανοιχτής επιστολής αυτοκτονίας. Ότι η φράση «να ζει κανείς ή να μη ζει» ισοδυναμεί με το «να ζήσω ή να πεθάνω».
Κι όμως, ο λόγος του Άμλετ είναι κάτι πολύ περισσότερο από αυτό. Είναι η αγωνιώδης του αναζήτηση για το αν αξίζει να σταθεί απέναντι στον φόβο και να δράσει, ή να υπομείνει στωικά ό,τι του επιφυλάσσει η μοίρα.
Ο μονόλογος έρχεται ακριβώς μετά τη στιγμή που ο Άμλετ δίνει τις οδηγίες στους ηθοποιούς. Το σχέδιό του έχει τεθεί σε εφαρμογή. Τώρα απομένει να δει: είναι ή δεν είναι ένοχος ο θείος του;
Ξεκινά λέγοντας:
«Είναι πιο γενναίο να υπομένεις στωικά
τα βέλη της μοίρας, ή να σηκώσεις τα όπλα
ενάντια σε μια θάλασσα από δεινά,
και πολεμώντας να τα συντρίψεις;»
Σε σημερινά λόγια, ο Άμλετ διερωτάται: είναι πιο έντιμο να υπομένεις παθητικά τα βάσανα που σου φέρνει η ζωή (μια κακή δουλειά, μια άθλια σχέση, μια ανούσια ύπαρξη), ή να αντισταθείς, έστω και με πόνο, για να τα αλλάξεις;
Συνεχίζει:
«Να πεθάνεις — να κοιμηθείς,
τίποτα παραπάνω· κι έτσι τελειώνει
ο πόνος της καρδιάς, τα σοκ που κληρονομήσαμε ως σώματα·
τέτοιο τέλος να 'ρθεί, ευλογημένο όνειρο…»
Αυτές οι γραμμές είναι συχνά το επιχείρημα εκείνων που τον θεωρούν έτοιμο για αυτοχειρία. Μα ίσως πρόκειται απλώς για την εξάντληση ενός ανθρώπου που βασανίζεται από τις πληγές της ύπαρξης. Το να ονειρεύεσαι έναν κόσμο δίχως πόνο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι επιθυμείς να πεθάνεις.
Και μετά, οι πιο φημισμένοι στίχοι:
«Να πεθάνεις, να κοιμηθείς·
να ονειρευτείς ίσως — αχ, να η παγίδα!
Γιατί στον ύπνο του θανάτου, τι όνειρα θα έρθουν
όταν θα έχουμε ξεφορτωθεί αυτήν την κουραστική σάρκα,
αυτό είναι που μας σταματά —
αυτός είναι ο φόβος που κάνει τόσο μακριά τη δυστυχία να κρατά.»
Ο Άμλετ παραδέχεται:
Αυτό που μας κρατά στη ζωή, παρά τις πληγές της, είναι ο τρόμος για το άγνωστο.
Τα όνειρα που μπορεί να μας περιμένουν μετά τον θάνατο είναι ο τελικός φραγμός — όχι επειδή δεν ποθούμε την ανάπαυση, αλλά γιατί δεν μπορούμε να αντέξουμε το ενδεχόμενο να είναι χειρότερη από την οδύνη που γνωρίζουμε.
Αυτό, λοιπόν, είναι το κλειδί.
Ο Άμλετ δεν συλλογίζεται τον θάνατο επειδή επιθυμεί να πεθάνει. Στοχάζεται το ενδεχόμενο του θανάτου επειδή είναι εγκλωβισμένος ανάμεσα σε δύο εξίσου οδυνηρές επιλογές:
Απ’ τη μία, το να συνεχίσει να ζει μέσα σε βάσανα, προδοσία και ηθικό χάος. Απ’ την άλλη, το να περάσει το κατώφλι του θανάτου — και να εισέλθει στο απόλυτα άγνωστο.
Όπως παραδέχεται:
«Αυτός ο δισταγμός μας καθηλώνει.
Κι έτσι, η συνείδηση κάνει όλους δειλούς·
κι η φυσική απόχρωση της αποφασιστικότητας
ξεθωριάζει μέσα στου στοχασμού το χλωμό φως…»
Ο στοχασμός, η συνείδηση, ο φόβος — όλα αυτά καθιστούν τον άνθρωπο διστακτικό μπροστά στην απόφαση για δράση.
Όχι γιατί η δράση είναι κακή ή άδικη, αλλά γιατί είναι απρόβλεπτη. Το άγνωστο, περισσότερο κι από τον πόνο, είναι αυτό που μας κρατά πίσω.
Έτσι, λέει ο Άμλετ, ακόμα και οι πιο τολμηρές προθέσεις, «χάνουν το όνομά τους ως πράξεις» — σβήνουν πριν καν εκδηλωθούν, χαμένες μέσα σε έναν κυκεώνα φόβων και συλλογισμών.
Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό για σένα;
Πολλές φορές, όταν στεκόμαστε στο χείλος μιας μεγάλης αλλαγής — είτε πρόκειται για μια νέα δουλειά, έναν χωρισμό, μια μετακόμιση, ή και μια εσωτερική μεταμόρφωση — εκείνο που μας αποθαρρύνει περισσότερο δεν είναι οι δυσκολίες που ήδη ζούμε. Είναι το ενδεχόμενο ότι αυτό που μας περιμένει ίσως να είναι χειρότερο.
Αυτός ο μονόλογος, λοιπόν, δεν είναι μια προσευχή υπέρ του θανάτου, αλλά μια ωδή στην παύση πριν από τη δράση· ένα παράθυρο στο μυαλό ενός ανθρώπου που προσπαθεί να διαλύσει τον τρόμο του αγνώστου.
Και αυτό, ίσως, είναι το πιο ανθρώπινο σημείο του Άμλετ.
Ο Σέξπιρ μας προσφέρει κάτι πέρα από τη δραματουργία: μας δείχνει ότι ο φόβος είναι έμφυτος, ότι η αμφιβολία είναι φυσική. Αλλά ταυτόχρονα, ότι η υπέρβασή τους είναι εφικτή.
Γιατί ο Άμλετ, παρά τα ερωτήματά του, προχωρά. Παλεύει, έστω και με σπασμωδικά βήματα, να αποδώσει δικαιοσύνη, να ξεκαθαρίσει το χάος, να κάνει το σωστό.
Και αυτό είναι κάτι που μπορεί να κάνει κι ο καθένας μας:
- να σταθεί απέναντι στον φόβο του,
- να κοιτάξει κατάματα το άγνωστο,
- και τελικά, να πράξει.-
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
Η αξία της μόρφωσης στον Αριστοτέλη, τον Θερβάντες, τον Κομφούκιο
Παγκόσμιας σημασίας για τον ανθρώπινο Πολιτισμό είναι η Άλωση της Πόλης
Νικόλαος Πολίτης, ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας
Πώς η επίθεση στο Ιράν σφραγίζει την πολιτική κληρονομιά του Νετανιάχου
Η τέχνη της ενσάρκωσης: Πώς η χριστιανική πίστη μεταμόρφωσε την ιδέα της τέχνης
Βίκτορ Ουγκό, ο μέγας εκπρόσωπος του ρομαντισμού
Μαρία Κάλλας, η απόλυτη πριμαντόνα
Στιβ Τζομπς: Η σκέψη χωρίς πράξη, είναι ελλιπής
Τζον Στιούαρτ Μιλ, ο θεμελιωτής του ωφελιμισμού
Όταν η Μπουμπουλίνα συνάντησε τον δισέγγονό της!
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...