του Τόμας Στερνς Έλιοτ (*)
… Η τέχνη, όπως έχει πει ο Γκαίτε, έχει τους περιορισμούς της.
Και μεγάλος ποιητής είναι εκείνος που ξέρει να εκμεταλλεύεται κατά τον καλύτερο τρόπο τη γλώσσα που καλείται να υπηρετήσει.
Ο αληθινά μεγάλος ποιητής αναδεικνύει τη γλώσσα του σε μια μεγάλη γλώσσα.
Εντούτοις η αλήθεια είναι ότι έχουμε την τάση να νομίζουμε, για κάθε έναν από τους μεγάλους λαούς, ότι ξεχωρίζει σε ένα είδος τέχνης περισσότερο παρά σε ένα άλλο.
Η Ιταλία και υστερότερα η Γαλλία στη ζωγραφική, η Γερμανία στη μουσική και η Αγγλία στην ποίηση.
Αλλά κατά πρώτο λόγο κανένα είδος τέχνης δεν υπήρξε αποκλειστικό κτήμα μιας ορισμένης χώρας της Ευρώπης.
Και ύστερα υπήρξαν περίοδοι κατά τις οποίες, κάποια άλλη χώρα, εκτός από την Αγγλία, απέσπασε τα πρωτεία στην ποίηση.
Για παράδειγμα θα λέγαμε ότι τα τελευταία χρόνια του δέκατου όγδοου και το πρώτο τέταρτο του δέκατου ένατου αιώνα, το κίνημα του Ρομαντισμού σίγουρα κυριάρχησε στην αγγλική ποίηση.
Αλλά το δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα η μεγαλύτερη συμβολή στην ευρωπαϊκή ποίηση προήλθε αναμφισβήτητα από τη Γαλλία. Αναφέρομαι στην παράδοση που ξεκινά με τον Μποντλέρ και φθάνει στο μεσουράνημα της με τον Πολ Βαλερύ.
Τολμώ να πω ότι χωρίς αυτή τη γαλλική παράδοση, δύσκολα θα μπορούσε να κατανοηθεί το έργο τριών ποιητών τόσο διαφορετικών μεταξύ τους που έγραψαν σε άλλες γλώσσες, όπως του Γέιτς, του Ρίλκε και, αν μου το επιτρέπετε, του εαυτού μου.
Και είναι τόσο πολυσύνθετες αυτές οι λογοτεχνικές επιδράσεις, ώστε να μην πρέπει να ξεχνούμε ότι και αυτή ακόμα η γαλλική κίνηση, χρωστούσε πάρα πολλά σε έναν Αμερικανό ιρλανδικής καταγωγής, τον Έντγκαρ Αλαν Πόε.
Αλλά ακόμα και όταν μια χώρα και μια γλώσσα οδηγούν τις άλλες, δεν θα πρέπει να δεχόμαστε ότι οι ποιητές στους οποίους οφείλεται αυτό, είναι κατ’ ανάγκη και οι μεγαλύτεροι ποιητές.
Μίλησα ήδη για τη ρομαντική κίνηση στην Αγγλία. Αλλά την περίοδο εκείνη ο Γκαίτε συνέθετε τα έργα του. Δεν γνωρίζω κανένα κανόνα με τον οποίο να μπορούσε κανείς να μετρήσει τη σχετική μεγαλοσύνη του Γκαίτε ή του Γουώρτζγουορθ ως ποιητών ακόμα αλλά το σύνολο του έργου του Γκαίτε έχει τέτοιους στόχους που τον κάνουν να είναι μεγαλύτερος. Και καθόλου δεν θα μπορούσε ένας Άγγλος ποιητής, σύγχρονος του Γουώρτζγουορθ, να συγκριθεί με τον Γκαίτε.
Έτσι έφτασα σε μιαν άλλη σημαντική αλήθεια σχετικά με την ποίηση στην Ευρώπη.
Το ότι δηλαδή κανένα έθνος και καμιά γλώσσα δεν θα είχαν επιτελέσει ό,τι επιτέλεσαν, αν η ίδια τέχνη δεν είχε καλλιεργηθεί σε γειτονικές χώρες και σε διαφορετικές γλώσσες.
Είναι αδύνατον να καταλάβουμε οποιαδήποτε ευρωπαϊκή λογοτεχνία χωρίς να γνωρίζουμε κάμποσα πράγματα για τις άλλες.
Όταν εξετάζουμε την ιστορία της ποίησης στην Ευρώπη, αντιμετωπίζουμε ένα σύνολο επιδράσεων που συνυφαίνονται η μία με την άλλη.
Υπήρξαν καλοί ποιητές που δεν ήξεραν άλλη γλώσσα εκτός από τη δική τους, αλλά ακόμα και αυτοί θα έχουν δεχθεί τις επιδράσεις που υπέστησαν και εγκολπώθηκαν άλλοι συγγραφείς, μιας και της αυτής χώρας.
Τώρα η δυνατότητα που έχει κάθε λογοτεχνία να ανανεώνεται, να προχωρεί σε νέες δημιουργικές δραστηριότητες και να προβαίνει σε νέες ανακαλύψεις, ως προς τη χρήση των λέξεων, εξαρτάται από δυο πράγματα.
Πρώτα- πρώτα είναι η ικανότητά της να δέχεται και να αφομοιώνει τις επιδράσεις που έρχονται απ’ έξω.
Ύστερα είναι η ικανότητά της να ανατρέχει προς τα πίσω και να διδάσκεται από τις δικές της πηγές.
Ως προς το πρώτο, όταν οι διάφορες ευρωπαϊκές χώρες αποξενώνονται η μία από την άλλη, όταν οι ποιητές δεν διαβάζουν πια άλλη λογοτεχνία παρά μόνο αυτή που είναι γραμμένη στη γλώσσα τους ακόμα τότε το επίπεδο της ποίησης σε όλες τις χώρες οπωσδήποτε θα πέσει.
Ως προς το δεύτερο, επιθυμώ ιδιαίτερα να τονίζω ότι κάθε λογοτεχνία θα πρέπει να έχει μερικές αποκλειστικά δικές της πηγές που να βγαίνουν βαθιά μέσα από την ιστορία της.
Αλλά επίσης και οπωσδήποτε εξίσου σημαντικές, είναι και οι πηγές που είναι για όλους μας κοινές, και αυτές είναι η λογοτεχνία της Ρώμης, της Ελλάδας και του Ισραήλ.
Υπάρχει όμως και ένα ερώτημα που οπωσδήποτε θα μας τεθεί σε αυτό το σημείο και στο οποίο θα πρέπει να απαντήσουμε.
Τι γίνεται με τις επιδράσεις που προέρχονται απ’ έξω από την Ευρώπη, και συγκεκριμένα από τη μεγάλη λογοτεχνία της Ασίας;
Στην ασιατική λογοτεχνία υπάρχει μεγάλη ποίηση. Υπάρχει επίσης βαθιά σοφία και μερικά δύσκολα μεταφυσικά προβλήματα. Αλλά τούτη τη στιγμή με απασχολεί μονάχα η ποίηση.
Δεν έχω καμία γνώση από την αραβική, την περσική ή την κινεζική γλώσσα. Πάει πολύς καιρός που μελέτησαν τις αρχαίες ινδικές γλώσσες, και ενώ αυτό το διάστημα είχα επιδείξει ξεχωριστό ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία, διάβαζα επίσης και λίγη ποίηση.
Και ξέρω ακόμα ότι η δική μου ποίηση έχει να παρουσιάσει μια κάποια επίδραση από την ινδική σκέψη και ευαισθησία.
Αλλά γενικά οι ποιητές δεν έχουν να παρουσιάσουν ανατολική μαθητεία.
Και εγώ ακόμα δεν εμαθήτευσα συστηματικά στην ανατολική σκέψη.
Εξάλλου η επίδραση της ανατολικής λογοτεχνίας στους ποιητές ασκείται συνήθως από μεταφράσεις.
Αλλά το ότι στο τελευταίο στον τελευταίο ένα μισό αιώνα η ανατολική ποίηση άσκησε κάποια επίδραση ακόμα αυτό είναι αναμφισβήτητο.
Για παράδειγμα θα αναφερθώ μόνο στην αγγλική ποίηση και μάλιστα των ημερών μας, όπου οι ποιητικές μεταφράσεις που φιλοτέχνησαν από τα κινεζικά ο Έζρα Πάουντ και ο Άρθουρ Γουάλεϊ, διαβάστηκαν οπωσδήποτε από όλους τους ποιητές που γράφουν στην αγγλική γλώσσα.
Είναι ολοφάνερο ότι κάθε λογοτεχνία μπορεί να επιδράσει στις άλλες εφόσον υπάρχουν εκείνοι που έχουν το ιδιαίτερο χάρισμα να εμβαθύνουν σε ένα απομακρυσμένο πολιτισμό και να τον διερμηνεύσουν.
Και το τονίζω αυτό με ξεχωριστή έμφαση. Γιατί όταν μιλώ για την ενότητα του ευρωπαϊκού πολιτισμού δεν θέλω να δώσω την εντύπωση ότι αντιμετωπίζω τον ευρωπαϊκό πολιτισμό σαν κάτι αποκομμένο από όλους τους άλλους.
Τα σύνορα που χωρίζουν τους πολιτισμούς δεν είναι, και δεν μπορεί να είναι, κλειστά.
Αλλά φυσικά η ιστορία δημιουργεί τις διαφορές.
Οι χώρες εκείνες πάντως που διαμοιράζονται σε μεγάλο βαθμό την ίδια ιστορία, παρουσιάζουν πολύ μεγάλη σπουδαιότητα, η μία για την άλλη, αναφορικά με το μέλλον της λογοτεχνίας τους.
Έχουμε τους κλασικούς μας που είναι κοινή σε όλους, τους κλασικούς της Ελλάδας και της Ρώμης.
Και έχουμε ακόμα το κοινό κλασικό κείμενο της Βίβλου στις διάφορες μεταφράσεις της…
(*) εκδ. Ίκαρος, 1990
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Αλεξάντερ Σολζενίτσιν, ο διανοούμενος που αποκάλυψε τις σοβιετικές θηριωδίες
Εκτόρ Μπερλιόζ, ο δημιουργός της προγραμματικής μουσικής (video)
Ευγένιος Ο' Νηλ: Η μοναξιά του ανθρώπου είναι ο φόβος του για τη ζωή
Ο Πάμπλο Πικάσο μιλά για την τέχνη, τη ζωή, τη ζωγραφική, τον Ραφαήλ...
Λέων Τολστόι: Οι άνθρωποι δεν μπορούν να δουν την τρέλα τους...
Πολ Ελυάρ: Η άσβεστη φλόγα της ελπίδας
Το Bolero του Ραβέλ έγινε 96 ετών- δείτε τη μαγευτική Πλισέτσκαγια να το χορεύει (video)
H μέθοδος Μπροντέλ: Διαβάζοντας «αλλιώς» την ιστορία
Ο Λορέντζος Μαβίλης, τα σονέτα, το σκάκι και η «Λήθη»
Στέφαν Τσβάιχ, ο πιο πολυδιαβασμένος συγγραφέας του Μεσοπολέμου, γράφει για τον Κόσμο του Χθες
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...