Ο Ιωάννης Συκουτρής ήταν διακεκριμένος Έλληνας φιλόλογος. Γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1901. Τα οικονομικά μέσα της οικογένειάς του ήταν περιορισμένα αλλά οι εξαιρετικές σχολικές επιδόσεις του, τού εξασφάλιζαν την οικονομική υποστήριξη της αρχιεπισκοπής Σμύρνης ώστε να κατορθώσει να ολοκληρώσει τη φοίτησή του στο σχολείο. Το 1918 αποφοίτησε από την Ευαγγελική Σχολή και διορίστηκε δάσκαλος στο χωριό Γκιαούρκιοϊ της Μαγνησίας.
Το 1919 γράφτηκε αναδρομικά ως δευτεροετής στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία αποφοίτησε το 1922. Τα χρόνια των σπουδών του τα οικονομικά προβλήματα συνεχίζονταν, αλλά κάλυπτε τις ανάγκες του με την εργασία του ως βοηθού στο Σπουδαστήριο της Φιλοσοφικής Σχολής και με τα έσοδα από τις υποτροφίες του Σεβαστοπούλειου Διαγωνισμού, στον οποίον συμμετείχε δύο φορές.
Το 1925 αναγορεύτηκε διδάκτορας και αναχώρησε για σπουδές Κλασικής Φιλολογίας στη Γερμανία, όπου παρέμεινε μέχρι το 1929. Σπούδασε στα πανεπιστήμια του Βερολίνου και της Λειψίας. Εκείνα τα χρόνια ήταν τα πιο παραγωγικά σε φιλολογικές μελέτες τις οποίες δημοσίευε σε πολλά φιλολογικά περιοδικά. Η διδακτορική του διατριβή είχε θέμα τον Επιτάφιο του Δημοσθένη για τους πεσόντες Αθηναίους οπλίτες της Χαιρώνειας. Ήταν «ο οξυνούστατος κριτικός του ελληνικού πεζού λόγου, που παρήγαγε το ελληνικό έθνος μετά τον Κοραήν», όπως τον χαρακτήρισε μεταθανάτια ο Γερμανός δάσκαλός του Πάουλ Μάας.
Μετά την επιστροφή του στην Αθήνα άρχισε να διδάσκει στο Αρσάκειο και το 1930 εξελέγη υφηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το εναρκτήριο μάθημά του είχε το θέμα «Φιλολογία και ζωή». Παράλληλα με τις παραδόσεις μαθημάτων στο Πανεπιστήμιο και τις δημοφιλείς διαλέξεις και τα σεμινάρια σε ποικίλα θέματα, όχι μόνο κλασικής, αλλά και νεοελληνικής και σύγχρονης ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, συνέχισε το επιστημονικό του έργο. Ανέλαβε την πρωτοβουλία για την οργάνωση της σειράς Ελληνική Βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Αθηνών, η οποία θα περιελάμβανε σχολιασμένες και μεταφρασμένες εκδόσεις κειμένων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Το 1934 εξέδωσε τον πρώτο τόμο της σειράς, το Συμπόσιο του Πλάτωνα, και άρχισε να προετοιμάζει την έκδοση της Ποιητικής του Αριστοτέλη, η οποία εκδόθηκε το 1937 μετά τον θάνατό του.
Το 1933 του προτάθηκε η έδρα της κλασικής φιλολογία του Πανεπιστημίου της Πράγας, αλλά δεν αποδέχτηκε τη θέση. Το 1934 εκδίδεται το Συμπόσιον σε επιμέλεια (μετάφραση και σχόλια) και γίνεται δεκτό με ενθουσιασμό. Είναι το πρώτο έργο της Ελληνικής Βιβλιοθήκης της Ακαδημίας Αθηνών. Το 1936 υπέβαλε υποψηφιότητα για την έδρα καθηγητή της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή.
Από εκείνη τη χρονιά, και με αφορμή το κεφάλαιο της εισαγωγής του Συμποσίου που αναφερόταν στις γενετήσιες σχέσεις στην αρχαία Ελλάδα και ειδικότερα στην παιδεραστία, άρχισε να δέχεται πολλές επιθέσεις από ακαδημαϊκούς και εξωακαδημαϊκούς κύκλους, αρχικά από την εφημερίδα Επιστημονική Ηχώ και στη συνέχεια από διάφορους συλλόγους και από την Ιερά Σύνοδο. Για το ίδιο θέμα κατατέθηκαν εναντίον του δύο μηνύσεις. Ο Συκουτρής ανέτρεψε όλα τα επιχειρήματα των αντιπάλων με δημοσίευμά του Η εκστρατεία κατά του Συμποσίου. Τα κείμενα και οι κουλουροπώλαι, 1937. Απογοητευμένος από τον κοινωνικό του περίγυρο και την πολεμική που δέχτηκε, κλείστηκε στον εαυτό του και τελικά οδηγήθηκε στην αυτοκτονία. Ο Ιωάννης Συκουτρής αυτοκτόνησε στην Κόρινθο στις 21 Σεπτεμβρίου του 1937. Ήταν μόλις 36 ετών...
*****
Το Νόημα Της Ζωής
*****
Σαν φιλόλογος που είμαι, αρχίζω από τον καθορισμό της ακριβούς σημασίας των δυο λέξεων: Το νόημα της ζωής. Νόημα σημαίνει το περιεχόμενο, τη σημασία ακόμα την αξία ή και τον σκοπό ενός πράγματος ή μιας πράξεως. Όταν όλα τα μέρη ενός αντικειμένου, όταν όλα τα επιμέρους γεγονότα ενός σύνθετου φαινομένου εξετάζονται ως προς τη σχέση τους προς το όλο και τη λειτουργία τους προς επίτευξη ενός σκοπού συνολικού, τότε λέγομαι ότι ζητούμε το νόημα του αντικειμένου του γεγονότος εκείνου. Μια φράσις π.χ. έχει νόημα, όταν όλων των λέξεων οι σημασίες συνεργάζονται εις αποτέλεσιν ενός ενιαίου συνολικού περιεχομένου. Το ίδιο ένας οργανισμός, το ίδιο μια μηχανή π χ. Πάντοτε υπόκειται ένα περιεχόμενο και μια αξία, αξία ισχύουσα ίσως δια τον νοούντα, για πολλούς ή για λίγους, ή ισχύουσα καθεαυτήν απολύτως, αυτό είναι άλλο ζήτημα. Οπωσδήποτε νόημα έχει ένα πράγμα ακόμα από τη στιγμή κατά την οποία μπορούμε να τον συνδέσουμε προς μια αξία, διανοητική, οικονομική, ηθική, αισθητική, θρησκευτική κλπ. Έτσι συχνά χρησιμοποιείται η λέξη ως συνώνυμο του αξία, και το νόημα της ζωής συμπίπτει πολλές φορές με την αξία της ζωής.
Αντιθέτως η λέξη ζωή είναι εξαιρετικά πολυσήμαντη. Μπορεί π χ να ληφθεί υπό τη βιολογική της έννοια, εν αντιθέσει προς το θάνατο, όπως εμφανίζεται σε όλα τα οργανικά όντα και εκδηλώνεται στις δυο θεμελιώδεις οργανικές λειτουργίες: Της αυτοσυντηρησίας και της αναπαραγωγής. Ή και υπό την μεταφυσική της σημασία, ως ένα θεμελιώδες φαινόμενο μέσα στο σύμπαν. Επίσης ως ζωή κοινωνική, είτε υπό τη συνήθη χρήση της καθημερινής συμβιώσεως ανθρώπων, είτε και υπό την ανωτέρα μορφή της πολιτισμένης ζωής, πάντοτε όμως ως ένα φαινόμενο ομαδικό.
Υπ αυτάς τας εννοίας δεν χρησιμοποιούμε τον όρο ζωή, όταν ομιλούμε για το νόημα της ζωής. Ζωή λαμβάνεται εδώ ως έννοια ηθική: όχι ως άμεσος πραγματικότης που μας περιβάλλει αλλά ως ιδέα, ως ο αντικατοπτρισμός που αφήνει η πραγματικότης της ζωής, της βιολογικής και της κοινωνικής και της κοσμολογικής, μέσα στη συνείδηση του ανθρώπου ως όντος ηθικού. Όταν ζητούμε το νόημα της ζωής ακόμα δεν ζητούμε το νόημα του ζην απλώς ακόμα αυτό δεν έχει ίσως νόημα ακόμα ή δεν είναι δυνατή ή σώσεις τον άνθρωπο η απάντηση στο ερώτημα: γιατί υπάρχει το βιολογικό φαινόμενο ζωή; Το πολύ θα μπορούσε να εξεταστεί το ζήτημα της προελεύσεως της. Ζητούμε το νόημα του ευ ζην, ζητούμε δηλαδή να καθορίσουμε τις αξίες εκείνες, των οποίων η πραγματοποίηση χαρίζει περιεχόμενο στη ζωή και την καθιστά βιοτή, την αναβιβάζει από φαινόμενο βιολογικό, κοινό και εις τα σκουλήκια της γης ακόμα, εις φαινόμενο ηθικό, αποκλειστικώς ανθρώπινο.
Συνείδηση λαμβάνει ο άνθρωπος του νοήματος της ζωής του κυρίως στις ηθικές συγκρούσεις, εκεί όπου ευρίσκεται υποχρεωμένος να διαλέξει μεταξύ δυο αποφάσεων, μεταξύ δυο αγαθών ή δυο κακών. Μπορεί να διαλέξει σύμφωνα με τα θέλγητρα ή την εξωτερική αναγκαιότητα που του παρουσιάζει το καθένα, και τότε θα έχουμε απλή προτίμηση, της οποίας το κύρος είναι και χρονικός και περιπτωσιολογικώς περιορισμένο. Αν όμως διαλέξει σύμφωνα με μιαν ιεραρχική διαβάθμιση αξιών, την οποία έχει ήδη, συνειδητή ή ανεπίγνωστη, χαράξει μέσα του ο ίδιος, και σύμφωνα με την οποία πάντοτε διαλέγει, ή πιστεύει ότι πρέπει να διαλέγει, διότι της αποδίδει σημασία απόλυτου κριτηρίου, αν εις την προτίμηση αυτή κυριαρχεί σκέψεις, ότι το προτιμώμενο είναι και το αντικειμενικώς προτιμητέο (αντικειμενικώς φυσικά για αυτόν) τότε έχουμε προτίμηση σύμφωνα με το νόημα, που δίνει κανείς στη ζωή του.
Έτσι το νόημα της ζωής προβάλλει ως κάτι συνθετικότερο, ολοκληρωτικότερο από την επιμέρους προτίμηση, αφού ρυθμίζει, ή πρέπει να ρυθμίζει, όλες και πάντοτε τις προτιμήσεις. Ως κάτι επίσης μακρινότερο από τις επιμέρους προτιμήσεις. Διότι δεν αναφέρεται στο εκάστοτε παρόν, αλλά αναφέρεται σε σκοπούς ευρύτερους, που απλώνονται σε μακρινότερη χρονική έκταση, κρίνονται με μεγάλη προοπτική, και θεωρήθηκα περιλαμβάνουν σε ενότητα, συνεχόμενη και χρονικώς και λογικώς, ολόκληρον τη συνειδητή ζωή του εγώ: παρελθόν, παρόν και μέλλον. Έχει επίσης χαρακτήρα τελικότερο. Αφού όλοι οι επιμέρους σκοποί της συνειδητής τουλάχιστον ενέργειας του ανθρώπου και όλα τα μερικά κριτήρια, με τα οποία κρίνει όσα του συμβαίνουν χωρίς την ενέργειά του, ανάγονται τελικώς σε αυτό, και σύμφωνα με αυτό ρυθμίζονται τελικώς ή πρέπει να ρυθμίζονται.
Για αυτό και η σύγκρουση, από την οποία ανακύπτει ή στην οποία συνειδητοποιείται το νόημα της ζωής, έχει το χαρακτήρα όχι απλής ευδιαγνώστου συγκρούσεως μεταξύ αγαθού και κακού, όχι περιπτώσεως μερικής. Είναι σύγκρουση με γενικότερο χαρακτήρα, κι ας μην έχει ακόμα εμφανισθεί σε συγκεκριμένη περίπτωση. Έχει κάτι από το περίπλοκο και επώδυνο μιας σύγκρουσης τραγικής. Είναι η τραγωδία της μοίρας κάθε ανθρώπου και η τραγωδία του χαρακτήρος του κόμμα από τις οποίες γεννιέται, ως δια προστριβής, η φωτεινή επίγνωση του νοήματος της ζωής του.
Στην πρώτη ο άνθρωπος ευρίσκεται υποχρεωμένος να ακολουθήσει ένα και μόνο δρόμο της εξωτερικής του ζωής μεταξύ πολλών, ενώ αναγνωρίζει πλήρως ακόμα ότι και ο δρόμος που διάλεξε τον οδηγεί όχι μόνο σε δυσκολίες, αλλά και σε πολλές αμαρτίες, ενώ είναι βέβαιος ότι και οι δρόμοι, που άφησε ως λιγότερο αγαθούς, 7 έχουν ένα πλήθος ωραιότητας και ανυψώσεις τις οποίες χάνει τώρα οριστικά διότι το καλό και το κακό δεν παρουσιάζονται στον κόσμο άμικτα μεταξύ τους, ώστε και το διάλεγμα τους να είναι πράξη απλή και εύκολη. Απεναντίας, σε κάθε κακό υπάρχει τόση πρόσμειξη αγαθού, και κάθε αγαθό συνεπάγεται πολλάκις την παραίτηση από τόσο πολυάριθμα αγαθά, ώστε να είναι δυσχερής η εκλογή και η απόφαση οδυνηρή.
Στην τραγωδία του χαρακτήρος πάλι έχει ο άνθρωπος να δώσει προτίμηση μεταξύ διαφορετικών, αντιμαχόμενων συνήθως, ορμημάτων και αξιολογήσεων του εσωτερικού του κόσμου, ώστε να απαρτίσει από το εγώ του κάποια ενότητα, εύχομαι συνέχεια και συνέπεια την οποία δεν έχει τούτο εκ φύσεως. Και εδώ η προτίμηση σημαίνει ψαλίδισμα και εγκατάλειψη πλήθους αγαθών, ενταφιασμό πόθων απολύτως καθ’ εαυτούς δικαιολογημένων αισθητικά ή ηθικά, παραίτηση και στέρηση αληθινών απόψεων και ωραίων συγκινήσεων. Και εδώ θα θυσιάσεις όχι αρνητικές - θετικές αξίες του εγώ σου, θα θυσιάσεις και με πόνο αν θέλεις να κατοχυρώσεις την ενότητα του, αν θέλεις να το σώσεις από τα μάτια πετάλου δεις μάτια προς τα πολλά ακόμα επειδή γνωρίζεις ότι ενός εστί χρεία. Και το ένα αυτό είναι ακριβώς ο τελικός, ο ύψιστος, ο ιεραρχικά ανώτερος σκοπός, που θέτει κανείς στην ύπαρξή του τη συνειδητή, είναι το νόημα της ζωής του.
Επομένως το νόημα της ζωής δεν συμπίπτει με την ευτυχία. Ευτυχισμένη ή δυστυχισμένη, αντικειμενικά ή υποκειμενικά, μπορεί να είναι και ενός ζώου η ζωή. Νόημα όμως δεν έχει, αφού το νόημα προϋποθέτει ηθική συνείδηση. Έπειτα μπορεί κανείς να είναι ευτυχισμένος από ένα γεγονός ή από κάποια του, και όμως το γεγονός αυτό ή να είναι αντίθετη προς το νόημα της ζωής του να το αισθάνεται και ο ίδιος ως αντίθετο. Δεν συμπίπτει επίσης με ό,τι συνήθως ο άνθρωπος. Κανείς συχνά εκείνο που μπορεί, ή αντιθέτως, εκείνο που τον ελκύει, ή αντιθέτως, ενεργεί πολλάκις ενέργειες απολύτως ουδέτερες, ή αποφεύγει. Αλλά μόνο όταν ενεργώ, διότι έτσι πρέπει να ενεργώ -πρέπει όχι πάντοτε σύμφωνα με ένα εξωτερικά, κατά σύμβαση ή κατ’ ανάγκη, επιβαλλόμενο νόμο, αλλά καθώς η εσωτερική μου φύση μου προστάζει ως πρέπον - τότε ενεργώ σύμφωνα με το νόημα της ζωής…
Ιωάννου Συκουτρή, «Φιλοσοφία της ζωής», ο ηρωικός τρόπος ζωής, εκδ. Πελασγός, Αθήνα, 2013
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ο Πάμπλο Πικάσο μιλά για την τέχνη, τη ζωή, τη ζωγραφική, τον Ραφαήλ...
Πώς το χρήμα νίκησε το σκάκι: Η περίπτωση του Χοσέ Ραούλ Καπαμπλάνκα
Η Νέκυια του Άλμπρεχτ Ντίτεριχ στο πατάρι του Gutenberg
Λέων Τολστόι: Οι άνθρωποι δεν μπορούν να δουν την τρέλα τους...
Πολ Ελυάρ: Η άσβεστη φλόγα της ελπίδας
Το Bolero του Ραβέλ έγινε 96 ετών- δείτε τη μαγευτική Πλισέτσκαγια να το χορεύει (video)
Πώς ξύπνησε μέσα στην ψυχή του Οσυσσέα Ελύτη το Άξιον Εστί
Έρνεστ Χέμινγουεϊ: Το πιο πολύτιμο δώρο που μπορείτε να κάνετε είναι...
Λοτρεαμόν, ένας από τους σπουδαιότερους προδρόμους του συμβολισμού
Η Χάνα Άρεντ γράφει πριν από 60 χρόνια για την κρίση της κουλτούρας
H μέθοδος Μπροντέλ: Διαβάζοντας «αλλιώς» την ιστορία
Ο Λορέντζος Μαβίλης, τα σονέτα, το σκάκι και η «Λήθη»
Στέφαν Τσβάιχ, ο πιο πολυδιαβασμένος συγγραφέας του Μεσοπολέμου, γράφει για τον Κόσμο του Χθες
δεν βρέθηκαν σχόλια επισκεπτών...